21 ΜΑΡΤΙΟΥ 2009 | ΜΕ ΤΟ ΛΟΓΟ ΤΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ ΕΝΑΝΤΙΑ ΣΤΟ ΡΑΤΣΙΣΜΟ ΚΑΘΕ ΛΟΓΗΣ

Ο Ποιητής
Όσο κι αν βρέχει το χέρι του μες στο σκοτάδι,
Το χέρι του δε μαυρίζει ποτέ.Το χέρι του
είναι αδιάβροχο στη νύχτα. Όταν θα φύγει
(γιατί όλοι φεύγουμε μια μέρα) θαρρώ θα μείνει
ένα γλυκύτατο χαμόγελο στον κόσμο ετούτον
που αδιάκοπα θα λέει «ναι» και πάλι «ναι»
σ΄όλες τις προαιώνιες διαψευσμένες ελπίδες.

Γιάννης Ρίτσος (Καρλόβασι 17.VII.87)

[Από τα «Αρνητικά της σιωπής»,
Ανθολογία Γάννη Ρίτσου / επιλογή της Χρύσας Προκοπάκη, Κέδρος 2000)

21 Μαρτίου…Παγκόσμια ημέρα αφιερωμένη στην Ποίηση
και στην καταπολέμηση του ρατσισμού κάθε είδους…

Προτίμησα να ξεκινήσω μ΄ ένα ποίημα του σπουδαίου Γιάννη Ρίτσου (1909-1990), που φέτος την Πρωτομαγιά συμπληρώνονται 100 χρόνια από τη γέννησή του…Θαρρώ πως τα λέει όλα με το μοναδικό τρόπο της μεγάλης ποίησης που αξίζει να παραμερίζουμε πάντα για να διαβαίνει…

Να μια ημέρα που αξίζει να μας κινητοποιεί με πολλούς τρόπους όλες τις μέρες του χρόνου...Με το μοναδικό λόγο των ποιητών λοιπόν απέναντι στη χειρότερη εκδοχή του αποκλεισμού ,τη ρατσιστική συμπεριφορά που δεν γνωρίζει χώρες και σύνορα…Ο ρατσισμός δεν είναι μόνο η εθνοφυλετική προκατάληψη που άνοιξε τις πόρτες της κόλασης στα Άουσβιτς της Ιστορίας, ούτε ο «επαναστατικός» δογματισμός που πάγωνε τα κορμιά των αντιπάλων της εξουσίας στα ανατριχιαστικά σιβηριανά γκουλάγκ, ούτε η φρικτή κτηνωδία της κου-κλουξ-κλαν στις αυλές του αμερικάνικου νότου, ούτε οι ματωμένοι εμφύλιοι σπαραγμοί που ακόμη δεν λένε να σταματήσουν σε κάθε γωνιά του κόσμου μας…

Ο ρατσισμός και η διάθεση αποκλεισμού του όποιου άλλου είναι στοιχειωμένος κυρίως στις πιο μικρές αυτονόητες -σχεδόν καθημερινές- συμπεριφορές μας απέναντι στους διαφορετικούς ανθρώπους...Εκεί είναι που δοκιμάζεται η ανεκτικότητα και η πραγματική ανοχή και αντοχή μας, κι έχει να κάνει κυρίως με τη διάθεσή μας να δημιουργούμε χώρο για τον «άλλο»…

Αυτό το λίγο καμιά φορά που χρειάζεται για να περάσει ένα αναπηρικό καρότσι που δυσκολεύεται από το σταθμευμένο- παράνομα - στο στενό πεζοδρόμιο αυτοκίνητο μας , σε πόλεις που δεν έχουν ακόμη φροντίσει να χαρακτηρίσουν παράβαση την αδιανόητη κατάληψη κάθε σπιθαμής χώρου από αρτιμελείς οδηγούς που δεν έχουν να προτάξουν παρά μόνο τη δική τους «βία» για τους άλλους…

Το μικρό δωμάτιο που χρειάζεται στον ξενώνα αποασυλοποίησης ο ψυχικά άρρωστος που προσπαθεί να ξεπεράσει το σπαραγμό μιας ζωής και συναντά απέναντί του τα οχυρά –μυαλά κυρίως- και καταλύματα των «υγιών» που ξεσηκώνονται αδιάντροπα για να προστατέψουν την αποχαυνωμένη βολή τους …

Το γραφείο και το ιατρείο της έσχατης φροντίδας για εκείνον που παλεύει να απεξαρτηθεί από ουσίες και φαντάσματα και δεν συναντά την κατανόηση αλλά την καχυποψία και πολλές φορές τον κυνισμό και την απαίδευτη συμπεριφορά των εξαρτημένων της τηλεόρασης ή της χυδαίας κατανάλωσης που θαρρούν πως γι΄αυτούς όλος ο κόσμος είναι ό,τι μοναχά δεν τους χαλά το προσωπικό τους το ραχάτι…

Τον ελάχιστο τόπο που χρειάζονται οι Ρομά που ζουν μονίμως απωθημένοι σε γκέτο μαζί με τα σκουπίδια να τους πνίγουν, χωρίς σχολειό για τα παιδιά τους, χωρίς δουλειές και αυτό το ελάχιστο μοίρασμα μιας επίπλαστης –έτσι κι αλλιώς- καταναλωτικής ευδαιμονίας που θαρρούμε πως αποτελεί μόνο προνόμιο δικό μας…

φωτο. Josef Koudelka (από τη σειρά Gypsies)

Εκεί που μπορούμε να δίνουμε βήμα στη μια, μοναδική και μοναχική άποψη που θεωρούμε πως είναι απέναντί μας για να καταθέσει τα δικά της επιχειρήματά σε ένα ισότιμο διάλογο και γιατί όχι να καταφέρει να μας πείσει και να γίνει και πλειοψηφική…

Να εναντιωθούμε στον προσωπικό μας φανατικό διαποτισμό που έχει μάθει να κάνει κατατάξεις και να κρίνει τα πάντα με βάση τη δική μας στενόμυαλη ή και λαθεμένη πολλές φορές αντίληψη…Να αποκτήσουμε την ευφυία να σεβόμαστε τις πρωταρχικές κοινές αξίες που ξεπερνούν τις ιδεοληπτικές μας αγκυλώσεις και μας υποχρεώνει να εκτιμήσουμε την αποτελεσματικότητα, την ευθύνη, τη συνεπή ανιδιοτελή «προσφορά» του άλλου…

Να ξεπεράσουμε τις διαιρέσεις και τις επίπλαστες και αδιέξοδες μικροπολιτικές διαφορές και να αναγνωρίσουμε ως προαπαιτούμενο της κοινής μας συμβίωσης τη συνύπαρξη με όλες τις διαφορετικές ιδέες και απόψεις που έχουν ως στόχο τη δημιουργία και το μοίρασμα ενός καλύτερου κοινού μέλλοντος…

Να σεβαστούμε την ανάγκη του άλλου να έχει ένα τόπο λατρείας όπου θα τιμά το δικό του Θεό ή και να μην πιστεύει σε τίποτα, να αναγνωρίζουμε την ιδιαιτερότητα του όποια κι αν είναι και να την υπερασπιζόμαστε …

Να δημιουργήσουμε επί τέλους την ελάχιστη απαιτούμενη κοινωνική συναίνεση (consensus) που απαιτείται όχι μόνο για κοινά αστικά δικαιώματα που θεωρούνται πια αυτονόητα μέσα στο ευρωπαϊκό θεσμικό περιβάλλον αλλά για την ανάδειξη της ιδιοπροσωπίας του άλλου δηλαδή του ίδιου του Προσώπου του σε ύψιστη μοναδικότητα ικανή να αποδίδει το περιεχόμενό της και να μοιράζεται «νόημα» για την ύπαρξή και την κοινή μας συμβίωση…

Να κάνουμε καθημερινή μας συνείδηση πως είμαστε όλοι διαφορετικοί αλλά την ίδια ώρα πρέπει να είμαστε και όλοι ίσοι…

Οdyss, 21.03.2009


Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά του Ρατσισμού, ο Βοηθός Συνηγόρου του Πολίτη στον Κύκλο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Ανδρέας Τάκης αναλύει στο tvxs τις συνηθέστερες μορφές ρατσισμού και διακρίσεων που εκδηλώνονται στην ελληνική κοινωνία σήμερα, καθώς και τα αίτια στα οποία μπορούν να αποδοθούν.

Στις 21 Μαρτίου 1960, 70 φοιτητές που διαδήλωναν ειρηνικά κατά των νόμων του απαρτχάιντ στην πόλη Σάρπβιλ της Νοτίου Αφρικής έχασαν τη ζωή τους από εν ψυχρώ πυροβολισμούς της ρατσιστικής αστυνομίας. Μετά απο έξι χρόνια, η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών καθιέρωσε την 21 Μαρτίου ως Παγκόσμια Ημέρα για την Εξάλειψη των Φυλετικών Διακρίσεων. Σαράντα τρία χρόνια αργότερα, διεθνείς και περιφερειακές συμβάσεις, αλλά και τροποποιήσεις των εσωτερικών νομοθεσιών των κρατών επιδιώκουν την κάλυψη του νομικού πλαισίου για την περιφρούρηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την εξάλειψη των διακρίσεων. Σε διεθνές και εθνικό επίπεδο, τα σοβαρότερα προβλήματα εντοπίζονται κυρίως στην ανεπαρκή εφαρμογή των συμβατικών διατάξεων – χωρίς αυτό να σημαίνει και πληρότητα της νομικής κάλυψης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Όσον αφορά στην Ελλάδα, η κατάσταση που παρουσιάζεται εν έτη 2008 μόνο ενθαρρυντική δεν μπορεί να χαρακτηριστεί. Στην ετήσια έκθεση του Κέντρου Πληροφόρησης και Τεκμηρίωσης για τον Ρατσισμό «Αντιγόνη», η καταγραφή των κρουσμάτων ρατσισμού στους έξι κρίσιμους τομείς της Απασχόλησης, της Νομοθεσίας, της Εκπαίδευσης, της Στέγασης, της Ρατσιστικής Βίας και της Υγείας και Πρόνοιας, η αύξηση των φαινομένων φυλετικής μισαλλοδοξίας, για την οποία κάνει λόγο ο κ. Τάκης, είναι εμφανής. Στην έκθεση της «Αντιγόνης» καταγράφεται σωρεία παραβιάσεων των εργατικών δικαιωμάτων των αλλοδαπών, καθώς το σύνολό τους στην Ελλάδα αναγκάζεται να δουλεύει ανασφάλιστο. Επίσης, σημειώνεται παντελής έλλειψη μηχανισμών παρακολούθησης, καταγραφής των παραβιάσεων, αλλά και τιμωρίας των δραστών. Ο λόγος είναι ότι τα ρατσιστικά εγκλήματα στη χώρας μας, σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές, δεν τιμωρούνται ως ποινικά αδικήματα, αλλά με μικρές ποινές, ως πλημμελήματα. Ενδεικτικά, οι υποθέσεις ρατσιστικών κρουσμάτων που απασχόλησαν την Ελλάδα το 2008 και αναφέρονται στην έκθεση είναι: - η αναίτια επίθεση από αστυνομικούς σε βάρος μελών της κοινότητας των Μπανγκλαντεσιανών στην Ελλάδα, - ο ξυλοδαρμός ανήλικου Ιρανού σε αστυνομικό τμήμα, - οι συνεχείς καταγγελίες για ξυλοδαρμούς και βασανισμούς προσφύγων από λιμενικούς, - ο ξυλοδαρμός Ρουμάνου από αστυνομικούς, - ο θάνατος αλλοδαπού στο κέντρο της Αθήνας ύστερα από ξυλοδαρμό αστυνομικών, - ο άγριος ξυλοδαρμός του γραμματέα του Συλλόγου Μεταναστών Λάρισας από αστυνομικούς, - η αποκάλυψη κυκλώματος διακίνησης μεταναστών στην Πάτρα με συμμετοχή λιμενικών, - ο δημόσιος εξευτελισμός αλλοδαπού κατά τη διάρκεια αστυνομικού ελέγχου, - η κακοποίηση Παλαιστίνιου μικροπωλητή από αστυνομικούς στα υπόγεια της δημοτικής αστυνομίας, - η επίθεση στο τζαμί στου Ρέντη, - η ρατσιστική αντίδραση του Δήμου Χανίων σε απεργούς πείνας, - η βία κατά Πακιστανών στο Αιγάλεω, - η ρατσιστική συγκέντρωση κατοίκων της περιοχής του Αγίου Παντελεήμονα Αχαρνών ενάντια σε μετανάστες, - ξεσηκωμός των «αθλίων» της Μανωλάδας, όπου πάνω από 500 εξαθλιωμένοι μετανάστες διεκδίκησαν καλύτερα μεροκάματα και συνθήκες διαβίωσης, - η υπόθεση της Πιερίας, με τη μαύρη εργασία Βούλγαρων μεταναστών, οι οποίοι αναγκάζονταν να δουλεύουν 14 ώρες την ημέρα έναντι 1,66 ευρώ ημερησίως! - ο ξυλοδαρμός Αφγανού μετανάστη μέσα στο Αστυνομικό Τμήμα Ιλίου, επειδή τόλμησε να ζητήσει τα δεδουλευμένα από τον εργολάβο στον οποίο εργαζόταν επί 20 ημέρες. Ο ίδιος κατήγγειλε ότι κρατήθηκε παράνομα και είχε μαζί του νόμιμα έγγραφα διαμονής! Με μελανά χρώματα περιγράφονται, επίσης, οι συνθήκες διαβίωσης των μεταναστών στα κέντρα υποδοχής, η ανυπαρξία στοιχείων και μέριμνας για τα ασυνόδευτα ανήλικα (υπολογίζονται πάνω από 1.000) και η ουσιαστική κατάργηση των διαδικασιών παροχής ασύλου στη χώρα μας.

ΝΙΚΗ ΤΡΟΥΛΛΙΝΟΥ / ΜΙΑ "ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ" ΠΟΥ ΑΝΤΙΣΤΕΚΕΤΑΙ ΜΑΖΙ ΜΕ ΜΙΑΝ "ΑΝΑΓΝΩΣΗ" ΠΟΥ ΑΦΥΠΝΙΖΕΙ ΤΙΣ ΣΥΝΕΙΔΗΣΕΙΣ

Η έκδοση ενός καινούριου βιβλίου* που «αποπλέει» για να συναντήσει τον ανώνυμο αναγνώστη του,πράξη εναντίωσης στη συγχρονική ρητορεία της (εσωτερικής μας) κρίσης και αναμφίβολα πολυσήμαντη χειρονομία και συμβολή στην προσπάθεια «ηθικής επαναθεμελίωσης»**-αν όχι του Κόσμου - τουλάχιστον του κόσμου μας, με εργαλείο το Λόγο…

«Τα παιδιά των ανθρώπων»***… Μια προπερσινή ταινία του μεξικάνου σκηνοθέτη Αλφόνσο Κουαρόν, ας πούμε μελλοντολογικών (εφιαλτικών) προβλέψεων (η δράση τοποθετείται στο 2027), όπου οι άνθρωποι έχοντας από καιρό απωλέσει πολλά από τα στοιχεία της φυσικής και ανθρώπινης ισορροπίας τους ,έχουν χάσει στο τέλος και την ικανότητα της αναπαραγωγής του ίδιου του είδους τους…Η ανακάλυψη πως μια νεαρή γυναίκα (λαθρομετανάστρια) της μαύρης φυλής, εγκυμονεί και πρόκειται να γεννήσει γίνεται η αιτία μιας απίστευτης κινητοποίησης των ανθρώπων που «αντιστέκονται» με σκοπό να διασωθεί ο καρπός που κυοφορεί (το ανθρώπινο Ον) και μαζί της να επιβιώσει και η ελπίδα για τη συνέχεια της ανθρώπινης ύπαρξης…Συμβολική η αναφορά στην κοινή μας μητέρα (τη «μαύρη αφροδίτη») που κατοικούσε ίσως –όπως μαρτυρεί η σύγχρονη γονιδιακή έρευνα- στις πεδιάδες και τα γόνιμα χώματα της μαύρης Αφρικής και εμφανής η αγωνία για ένα άδηλο μέλλον που φαντάζει πια να μην είναι ίσως και πολύ μακρινό μιας και θεωρούμε πως όλα είναι ανεξάντλητα και κυρίως βέβαια η δυνατότητα του πλανήτη, της Γής μας, να μας φιλοξενεί και να μας τρέφει…

Η μακρά αυτή εισαγωγή που ήρθε στο μυαλό καθώς κοίταζα το υπέροχο εξώφυλλο του τελευταίου ολόφρεσκου βιβλίου της αγαπημένης μας Νίκης Τρουλλινού (Εκδόσεις Κέδρος)και διάβαζα το μικρό συνοπτικό κείμενο του οπισθόφυλλου, που με λίγα λόγια –και καλά- μας εισάγει στο γοητευτικό και μεστό πεζογραφικό της σύμπαν, τόσο φορτισμένο με τις πρωταρχικές ανθρώπινες ιδιότητες των «ηρώων» της…Η πρώτη του φράση «Αύριο μπορεί να είναι μια μέρα χωρίς φαντάσματα» είναι αυτή που μου ΄φερε στο νου εκτός των άλλων την ταινία που προανέφερα και μ΄έκανε να συνδυάσω τις εικόνες της με τη γέννηση και ετούτου του καινούριου βιβλίου…Κάθε φορά που εκδίδεται ένα καινούριο βιβλίο έχω την πεποίθηση πως ξεκινά ακόμη μια προσπάθεια ηθικής μας επαναθεμελίωσης, σχόλιο που με οξυδερκή τρόπο κατέθεσε η Καθηγήτρια Κοινωνιολογίας και γνωστή Γαλλίδα ψυχαναλύτρια Τζούλια Κρίστεβα σε συνέντευξή της στην «Καθημερινή της Κυριακής» πριν από λίγα χρόνια, αναφερόμενη στις απαντοχές και τις δυνατότητες του «Λόγου»…Σε μια εποχή που ορισμένοι βιάζονται να μιλήσουν για το τέλος των βιβλίων ή της γραφής ή του πολιτισμού του ίδιου κλπ η έκδοση ενός «πνευματικού παιδιού» της συγγραφικής δημιουργικής έμπνευσης ενός τόσο ευαίσθητου δέκτη όπως η Νίκη, σίγουρα είναι κάτι που πρέπει να γιορτάζει κανείς ανοίγοντας ένα καφάσι μπίρες, για να παραφράσω και τον τίτλο του ίδιου του μυθιστορήματος («Μ΄ένα καφάσι μπίρες») που με λιτό και ουσιαστικό τρόπο αναφέρεται τελικά στην ίδια την αυτονόητη (;) απλότητα της ανθρώπινης κατάστασης…

Το εξώφυλλο του νέου βιβλίου της Νίκης εικονογραφείται από την οικεία για τους πιο πολλούς μας (ακόμη) εικόνα του μικρού μαγαζιού ή του μπακάλικου της γειτονιάς που αποτελούσε την κιβωτό των μικρών μας υλικών επιθυμιών όταν μεγαλώναμε, πριν γίνει η επέλαση των κάθε λογής κολοσσιαίων και πασπαλισμένων με πολλή χρυσόσκονη πολυκαταστημάτων που τείνουν να μετατρέψουν σε …γκραβούρες τις οικείες εικόνες των μικρομάγαζων και μιας κλίμακας που φαίνεται να΄χει οριστικά ξεπεραστεί αδυνατώντας να χωρέσει τη σύγχρονη υπερπαραγωγική και άρα υπερκαταναλωτική μας «κατάπτωση»… (O Angelus Novus είναι ο πασίγνωστος πίνακας του Paul Klee ,που παραλλήλισε με τον « Άγγελο της Ιστορίας» το δυνατό πνεύμα του Βάλτερ Μπένγιαμιν σχολιάζοντάς τον αναλυτικά και κάνοντας εξαιρετικές παρατηρήσεις πάνω στο ζήτημα της ηθικής πτώσης του γένους μας τη φοβερή περίοδο μιας άλλης κρίσης στο μεσοπόλεμο που οδήγησε τον Κόσμο στα τρίσβαθα της κόλασης…)

Από την ταινία "Τα παιδιά των ανθρώπων" του Α.Κουαρόν (2007)

Αngelus Novus του Paul Klee (1920)

Τελειώνοντας αυτές τις σκέψεις που γεννήθηκαν από την πρώτη μόλις επαφή με τη φρέσκια έκδοση του βιβλίου της φίλης Νίκης, θα ήθελα να παραθέσω το μικρό κομψό της κείμενο από το οπισθόφυλλο ,που τα λέει θαρρώ όλα συμπυκνωμένα σε λίγες λέξεις και μας προσκαλεί σε μια προσωπική κατάδυση -ως αναγνώστες- στα άδυτα του δικού της συγγραφικού κόσμου…Με μοναδική μας αποσκευή την προσωπική μας κρίση, μοναδικό όπλο μας απέναντι στη (συλλογική) Κρίση που δεν παύει να αποκαλύπτει την άλλη ,τη βαθιά κρυμμένη μέσα μας, εσωτερική κρίση, ίσως της ίδιας της συνείδησής μας…

Οdyss, 18.03.2009

ΝΙΚΗ ΤΡΟΥΛΛΙΝΟΥ Μ’ ΕΝΑ ΚΑΦΑΣΙ ΜΠΙΡΕΣ (Εκδόσεις Κέδρος, 2009)

Αύριο μπορεί να είναι μια μέρα χωρίς φαντάσματα. Αυτό σκέφτεται η Εριέτα καθώς χάνεται τις νύχτες στις σελίδες των βιβλίων. Οι αναμνήσεις την κατακλύζουν. Κι αυτή σ’ ένα παλιό τετράδιο σκαλίζει όνειρα, επιθυμίες, μετέωρα ερωτηματικά για όσα έζησε ή δεν μπόρεσε να ζήσει, για όσα δεν μπόρεσε να πει στον γιο της. Για τον πατέρα της που υγρό πυρ έκανε την μπίρα και κατακτούσε τον κόσμο στα πανηγύρια με καφάσια ολόκληρα. Για τη μάνα της που αφού βασανίστηκε να μάθει τα κουμπιά του πλυντηρίου ρούχων, ακούμπησε πάνω του της σκάφη της σε μια υγρή συνωμοσία ROL και Πικρής, μικρής μου αγάπης. Για τον άντρα της, που του αφοσιώθηκε μια ζωή όσο εκείνος ήταν δοσμένος στην επιστήμη και στην καριέρα του. Για την παραθαλάσσια επαρχιακή πόλη που μεγάλωσε – μπορεί μια θάλασσα να πνίξει τις στενόχωρες σκέψεις; –, για τη δικτατορία και τα χρόνια που ακολούθησαν. Για όσα την έκαναν να αλλάξει. Και για όσα θα τολμήσει πλέον να ζήσει.

Ο εξομολογητικός μονόλογος μιας γυναίκας, μια ειλικρινής καταβύθιση στις διαδρομές της ζωής της με φόντο τη νεότερη ελληνική ιστορία και μια κοινωνία που αλλάζει πρόσωπο.

* ΝΙΚΗ ΤΡΟΥΛΛΙΝΟΥ / ΜΈΝΑ ΚΑΦΑΣΙ ΜΠΙΡΕΣ , Κέδρος 2009

** Τζούλια Κρίστεβα / Συνέντευξη στην εφημ. "Καθημερινή της Κυριακής"

*** Ταινία του 2007 του μεξικανού σκηνοθέτη Αλφόνσο Κουαρόν με τον Κλάιβ Όουεν , την Τζούλιαν Μουρ και τον Μάικλ Κέιν, φουτουριστικό κοινωνικό σχόλιο σε ένα ταραγμένο κόσμο (2027 μ.Χ.) ίσως όχι και πολύ μακρινό.

ΜΟΝΑΔΙΚΟ ΜΑΣ ΟΠΛΟ Η ΜΝΗΜΗ*

Το αρχαιολογικό Μουσείο της Βαγδάτης ξανάνοιξε πριν λίγες
ημέρες και αποτελεί μια "φωτεινή" είδηση που εναντιώνεται
στην κυρίαρχη "σκοτεινή" ρητορεία μιας γενικευμένης (;)κρίσης
που πριν λίγο καιρό δοξολογούσε επιδεικτικά μόνο τα κουφάρια
μιας αδιέξοδης -διεθνώς- αρχιτεκτονικής ματαιοδοξίας…

φωτο. Τα Ασσυριακά ανάγλυφα του Μουσείου της Βαγδάτης (πηγή / nytimes.com)

Στις προχτεσινές ελληνικές εφημερίδες [24.2.09], σε μερικές στην πρώτη σελίδα, υπήρχε η είδηση και η φωτογραφία για την επαναλειτουργία του αρχαιολογικού μουσείου της πολύπαθης Βαγδάτης.Το νέο είχε γραφεί στις 23.02, στις πιο έγκυρες μεγάλες ξένες εφημερίδες και βέβαια στη βρετανική Guardian, που είχε ιδιαίτερα εκτεταμένη αναφορά, και ήταν μια από τις ειδήσεις που φώτιζαν τη σκοτεινή ειδησεογραφία και τις πλημμυρικές αναφορές στις όψεις της διεθνούς και εγχώριας «κρίσης»,που βέβαια πρώτα είναι μια κοινή εσωτερική κρίση όλων μας…

Πριν λίγο καιρό ακόμη φαινόταν αδιανόητο, πως σε μια χώρα με εκτεταμένες καταστροφές και με μοναδικές αρχαιότητες και μνημεία, θύματα κι αυτά ενός άδικου πολέμου που φαίνεται να αγνοεί τους χιλιάδες αθώους, θα μπορούσε να ξανανοίξει τις πόρτες του ένα μουσείο που είχε υποστεί τόσο σημαντικές ζημιές…Η επαναλειτουργία του σήμερα διαθέτει μια εξαιρετική κυριολεκτική και συμβολική σημασία…Η ζωή συνεχίζει να αντιστέκεται κινητοποιώντας όλους τους μηχανισμούς που της απέμειναν εκεί…Η μνήμη, γιατί τι άλλο εκτός απ΄αυτό αντιπροσωπεύει η ύπαρξη και η λειτουργία ενός μουσείου, εξακολουθεί να αποτελεί το μοναδικό μας όπλο απέναντι στη λήθη και την καταρράκωση της ίδιας της α-λήθειας της ύπαρξης (όπως συστηματικά έγραφε ο Χάιντεγγερ μεταγράφοντας την αριστοτελική λογική)…Πριν από λίγα χρόνια ο υποδιοικητής Μάρκος στην εξεγερμένη επαρχία Τσιάπας του Μεξικού, σε μια συνέντευξή του στον τύπο επέμενε πως « ..ό,τι μας έχει απομείνει ως όπλο είναι η μνήμη»…Αυτή δίνει «το χώρο» για να μπορέσει η συνείδησή μας να πραγματοποιήσει όλες εκείνες τις απαραίτητες συναιρέσεις που τη γονιμοποιούν και της επιτρέπουν να συνδέσει το «είναι» μας με το «χρόνο», καταστατικές συνιστώσες του ενιαίου και αξεχώριστου «όλου» γεγονότος της ύπαρξής μας…Η μνήμη είναι αυτή που μας βοηθά να κατανοήσουμε ένα μικρό μέρος από τον πολύπλοκο κόσμο μας και όταν χρειαστεί μας κινητοποιεί για να αντιδράσουμε, να εναντιωθούμε ,να αντισταθούμε σε ό,τι καταργεί τη σχέση μας με την προσωπική και τη συλλογική διαδρομή του γένους των ανθρώπων…Η μνήμη λοιπόν έχει μια βαθιά ουμανιστική σημασία για τη μετοχή μας στο σπαρακτικό και συνταρακτικό συνάμα γεγονός της φυσικής μας παρουσίας στον υλικό κόσμο αλλά μαζί αποτελεί και την καταστατική διατύπωση της γενεαλογίας της ύπαρξής μας, που αγωνίζεται να διεκδικήσει ένα μερίδιο από την αιωνιότητα…

Περί μνήμης διατυπώσεις υπάρχουν εξαιρετικές από μεγάλα πνεύματα και η σχετική βιβλιογραφία είναι ατέλειωτη, εγώ εδώ θέλω να σταθώ μόνο στο συγκλονιστικό γεγονός ενός «κιβωτίου μνήμης», ενός μουσείου που περιέχει μερικά από τα σημαντικότερα εκθέματα που διέσωσε η περιοχή του Ιράκ και μαρτυρούν την ύπαρξη ενός μεγάλου και σπουδαίου πολιτισμού, της περιοχής της Μεσοποταμίας…Η πόλη Ουρ, που κανείς δεν ξέρει τι καταστροφές έχει πάθει από τον πρόσφατο εκεί πόλεμο, υπήρξε μια από τις πρώτες οργανωμένες πολεοδομικά ανθρώπινες οικήσεις και όμως σήμερα τα σπαράγματά της αποτελούν θέατρο ενός αδυσώπητου πολέμου για τις πλούσιες ενεργειακές πηγές της περιοχής αυτής…

φωτο. Ο αρχαιολογικός χώρος της πόλης Ουρ της Μεσοποταμίας (17.01.2004),

στο Ιράκ (πηγή/wikipedia)

Η UNESCO, θα έπρεπε να έχει μόνο τον πρώτο λόγο εκεί αλλά βέβαια αυτό θα μπορούσε να συμβαίνει σε ένα κόσμο κτισμένο όχι με τα σαθρά υλικά της σημερινής μας ματαιοδοξίας αλλά ίσως σε ένα κόσμο της ουτοπίας όπου το τρίτο φτερό (για να θυμηθώ τη «Σκόνη του χρόνου» του Θόδωρου Αγγελόπουλου) θα ήταν εκείνο που θα μας απογείωνε και θα δυνάμωνε το πέταγμά μας σε μια άλλη γη –ή ουρανό ίσως- σε ένα άλλο Τόπο…Έτσι η «έφοδος στον ουρανό» θα μπορούσε να είναι εκτός από ποιητική και περισσότερο ουσιαστική κατάκτηση όλων εκείνων των αληθινών χαρακτηριστικών που θα μπορούσαν να περιγράφουν την πραγματική ουσία της ύπαρξής μας…

«Η Αρχιτεκτονική της κρίσης» γέμισε τον κόσμο με τεράστια και αμφίβολης αξίας κατασκευάσματα ,ευάλωτα σε κάθε λογής τερατομορφίες που σε πολλές περιπτώσεις μοιάζουν με αηδιαστικά και υβριδικά εύκαμπτα πλάσματα της πιο νοσηρής φαντασίας, έτοιμα να μας καταπιούν κι εμάς μαζί με τα εκατομμύρια που κόστισαν…Σε πολλές περιπτώσεις τα κατασκευάσματα αυτά έγιναν χωρίς εμφανή λειτουργικό σκοπό καταφέρνοντας στις περισσότερες περιπτώσεις να εκφράσουν και να στεγάσουν μόνο την ανθρώπινη ματαιοδοξία…Flexibility (ευελιξία) σε μια χωρίς προηγούμενο αρχιτεκτονική no-land (τιποτό-χωρα) όπου το μόνο που μετρά είναι το avida dollars (η γνωστή παράφραση του ονόματος του Salvador Dali από εκείνους που τον κατήγγειλαν στο τέλος της ζωής του για απληστία) που σημαίνει στα ισπανικά «άπληστος για δολάρια»…Αλήθεια είναι λίγα όλα όσα συμβαίνουν τώρα για να αρχίσουμε να κατανοούμε που βρίσκεται η αληθινή ουσία –και- της Αρχιτεκτονικής σήμερα; Tα μανιφέστα και τα προγράμματα της νέας εποχής της Αρχιτεκτονικής δεν μπορούν να βασίζονται μόνο στη σχεδίαση ,τα σούπερ αναπαραστατικά εργαλεία και τις ανεξάντλητες (;) τεχνολογικές δυνατότητες της σύγχρονης κατασκευαστικής εξέλιξης ...Πρέπει να μπορούν να μιλήσουν με τρόπο που να ανταποκρίνεται στην προσδοκία μας για ένα καλύτερο κόσμο και να προτείνουν το ήθος της κατανόησης του άλλου ,της ανοχής στη διαφορετικότητα και κυρίως της αναγνώρισης της Ιστορίας –μιας σπουδαίας πραγματικά επιστήμης- ως του απαραίτητου μοχλού για την κατάκτηση της πιο ευρείας ανθρώπινης συνεννόησης…Ένα μουσείο όπως αυτό της Βαγδάτης, κτίσμα κι αυτό ταπεινό ίσως και όχι βέβαια σχεδιασμένο από κάποιο σύγχρονο σταρ ή γκουρού της Αρχιτεκτονικής, δείχνει πως οι ανθρώπινες αξίες είναι οι μόνες ικανές να προσδίδουν περιεχόμενο και να μετατρέπουν σε αληθινές «κιβωτούς» και τα πιο ταπεινά κτίσματα αρκεί να μπορούν να στεγάζουν πράγματα που καταφέρνουν να οδηγούν τις επιθυμίες μας πιο πέρα από τη γενικευμένη βαρβαρότητα της κοινωνίας του «θεάματος» και του κέρδους…

Περιμένω τη μέρα που στη Βαγδάτη, σε κάθε Βαγδάτη, θα ανοίξει μια μεγάλη αίθουσα συναυλιών, μια πινακοθήκη, μια καινούρια πλατεία χωρίς αδριάντες αλλά αφιερωμένη στους ανώνυμους μάρτυρες, ένα πάρκο με παιχνιδότοπους για τα παιδιά που κατάφεραν να μεγαλώσουν χωρίς να αρρωστήσουν και να χρειαστούν φάρμακα, μια έκθεση Αρχιτεκτονικής απ ΄όλο τον κόσμο που δεν θα’ χει μόνο μακέτες των σταρ για τους πλούσιους πελάτες τους αλλά και μια πιθανή «δωρεά» της Ζάχα για τη χώρα που τη γέννησε…Περιμένω τη μέρα που η μνήμη θα καταφέρει να δώσει απαντήσεις στην αδιέξοδη ρητορεία της «κρίσης» των συνειδήσεών μας…

Odyss, 26.02.09

*Από κείμενο του Υποδ.Μάρκος, επικεφαλής των Ζαπατίστας (ΕΖLN) στο Μεξικό.

ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΛΛΟΓΙΚΟΤΗΤΑ ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΜΙΑ ΕΚΘΕΣΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ

Η κατοικία στην Ελλάδα από τον 20ο στον 21ο αιώνα
ΟΡΓΑΝΩΣΗ : ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ
& ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΠΕΝΑΚΗ
ΕΓΚΑΙΝΙΑ: 22 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2008
ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΕΚΘΕΣΗΣ: 23.01.09 – 15.03.09 (Κτίριο Μουσείου Μπενάκη στην οδό Πειραιώς)
[Τα τελευταία χρόνια αναβιώνει σε παγκόσμιο επίπεδο το ενδιαφέρον για την κατοικία, η οποία είχε παραμεληθεί εδώ και κάποιες δεκαετίες. Η «στροφή στην κατοικία» ξεκίνησε από τη Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας του 2006 που είχε ως θέμα τη σύγχρονη μητρόπολη και συνεχίζεται από τότε με μια σειρά εκθέσεων στις πρωτεύουσες και τα καλλιτεχνικά κέντρα του πλανήτη.
Σ’ αυτό το πλαίσιο, η έκθεση που πραγματοποιείται τώρα στο Μουσείο Μπενάκη, ένα από τους σημαντικότερους και περισσότερο προβεβλημένους εκθεσιακούς χώρους στην Αθήνα, μοιάζει να είναι ιδιαιτέρως επίκαιρη, καθώς κάνει μια αναδρομή σε κατοικίες «σταθμούς» για τη σύγχρονη ελληνική αρχιτεκτονική, παρουσιάζοντας και καταγράφοντας τις φάσεις εξέλιξης και τις τάσεις της αρχιτεκτονικής των κατοικιών από τον 20ο στον 21ο αιώνα και παράλληλα παρέχει τη δυνατότητα επαφής με το έργο αρκετών εκπροσώπων της σημερινής αρχιτεκτονικής σκηνής του τόπου μας.
Σκοπός της έκθεσης είναι να «ανοίξει» η Αρχιτεκτονική σε ένα ευρύτερο κοινό που μέχρι τώρα προσεγγίζει την κατοικία κυρίως μέσα από την εμπορική της διάσταση και να μπορέσει η ποιοτική αρχιτεκτονική να προβληθεί στο μέτρο που της αξίζει. Οι διοργανωτές επιδιώκουν να ευαισθητοποιήσουν και να κινητοποιήσουν ειδικότερες ομάδες του κοινού για να συμβάλουν στην ανάδειξη του αρχιτεκτονικού έργου και τη βελτίωση του επιπέδου των κατοικιών και βέβαια να συσχετίσουν τη σύγχρονη αρχιτεκτονική με τα σύγχρονα υλικά και τις νέες τεχνολογίες της κατασκευής στον τόπο μας και διεθνώς.
Στην έκθεση θα παρουσιασθούν 73 κατοικίες Ελλήνων αρχιτεκτόνων, που επελέγησαν από τις συνολικά 175 συμμετοχές με υψηλά ποιοτικά χαρακτηριστικά που ανταποκρίθηκαν στην ανοικτή πρόσκληση – διαγωνισμό του Ελληνικού Ινστιτούτου Αρχιτεκτονικής που έγινε τον Ιούνιο του 2008.Την επιτροπή αξιολόγησης των έργων αποτελούσαν καταξιωμένοι Έλληνες Αρχιτέκτονες και καθηγητές των Αρχιτεκτονικών Σχολών και συγκεκριμένα οι Δημήτρης Φατούρος (Πρόεδρος), Αλέξανδρος Τομπάζης, Νίκος Καλογεράς, Κυριάκος Κυριακίδης και Σπύρος Ραφτόπουλος. Την επιμέλεια της έκθεσης έχουν οι Αρχιτέκτονες Αλέξανδρος Τομπάζης και Σταύρος Γυφτόπουλος].*

Το παραπάνω κείμενο έχει συντεθεί από αποσπάσματα των σχετικών δελτίων τύπου του Ελληνικού Ινστιτούτου Αρχιτεκτονικής (ΕΙΑ) και του Μουσείου Μπενάκη.

...Με αφορμή τη συμμετοχή σε μια έκθεση
μερικές σκέψεις για την ανάγκη επαναθεμελίωσης
της Αρχιτεκτονικής ως συλλογικού γεγονότος...

Η συμμετοχή σε μια έκθεση αρχιτεκτονικής με πολλές διαφορετικές οπτικές σε ένα θέμα, αποτελεί μια ουσιαστική χειρονομία επαναπλήρωσης του κενού χώρου των συλλογικών συναντήσεών μας. Όχι μόνο των Αρχιτεκτόνων μεταξύ τους ,αλλά κυρίως ενός ευρύτερου ακροατηρίου που συντίθεται από πολλούς εταίρους που διαπραγματεύεται ο καθένας με προσωπικό τρόπο τη μετοχή του στην πρόσληψη, την επεξεργασία και τελικά την ερμηνεία μιας υπόθεσης που φαίνεται να επανακτά πάλι το ενδιαφέρον των πολλών. Η κατοικία, ο προσωπικός χώρος, το ιδιαίτερο άσυλο, η απαραβίαστη ατομική στέγη ή αν προτιμάτε το «δοχείο ζωής»* του σημερινού ανθρώπου, δεν έχει πάψει να αποτελεί την καταστατική διαφυγή «προστασίας»,στέγασης, φιλοξενίας και το κυριότερο τον προσωπικό μικρόκοσμο –με τα χαρακτηριστικά της μικρογραφίας ενός συμπαντικού χώρου-που έχει το δικαίωμα να διεκδικεί και να διαθέτει κάθε ανθρώπινη ύπαρξη που βλέπει το φως του κόσμου μας.

Σήμερα, σε μια κοινωνία όπου κυριαρχούν οι εικόνες και η ατέρμονη και πολυπληθής καθημερινή τους αναπαραγωγή, τις περισσότερες φορές για κατανάλωση, ενώ παράλληλα ο «ατομικός χώρος» τείνει να υποκαταστήσει σε όλες του τις παραμέτρους το γεγονός του «δημόσιου θεάτρου» συμβάντων μέσα στο οποίο συντελείται και εκδηλώνεται η διαδρομή του κοινού μας βίου, η μετατροπή της κατοικίας σε αυστηρά οριοθετημένο, φρουρούμενο και απροσπέλαστο-σε πολλές περιπτώσεις- κλειστοφοβικό κατασκεύασμα**, υποδηλώνει με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο τις αλλαγές και τους μετασχηματισμούς που έχει υποστεί η δομή και η μορφή της ίδιας της κοινωνικής μας πραγματικότητας τα τελευταία ιδιαίτερα χρόνια.

Οικισμός Ρομά , Αθήνα,Ασπρόπυργος 2007
Σε πόλεις απλωμένες σε κάθε γωνιά του πλανήτη, μπορεί να συναντήσει κανείς πάμπολλα παραδείγματα που αποτυπώνουν με δραματικό τρόπο τη νέα φοβερή και φοβική διάταξη των υπερκατασκευών της κυρίαρχης τοπικής ελίτ και των ντενεκεδένιων καταλυμάτων των κολασμένων στα όρια των οποίων κυριαρχεί εκτός από τη φτώχεια και η απόλυτη ανασφάλεια. Φαβέλες δεν υπάρχουν μόνο στη Λατινική Αμερική. Στο Κάιρο κατοικούνται τα νεκροταφεία, στις απαστράπτουσες μητροπόλεις του αναπτυγμένου κόσμου οι σταθμοί του μετρό και τα παγκάκια στις πλατείες, σε πόλεις της «πολιτισμένης Ευρώπης» και σε αρκετές δικές μας οι ρομά συνυπάρχουν με τις λάσπες και τα σκουπίδια, στην τραγική Γάζα οι άνθρωποι κοιμούνται και ανεφοδιάζονται σκάβοντας λαγούμια στην έρημο. Τι άλλο να προσθέσει κανείς για να υπογραμμίσει πόσο σημαντικό γεγονός για την όλη ύπαρξη αποτελεί η δυνατότητα μιας προσωπικής κατοικίας για όλους;

Στη διάρκεια του 20ου αιώνα, μετά τις σαρωτικές αλλαγές που επέφερε στις συνθήκες των ανθρώπινων τόπων και στο περιβάλλον των πόλεων η συνεχής διαδικασία αστικοποίησης, ως αποτέλεσμα των μεγάλων παραγωγικών και κοινωνικών μετασχηματισμών που συνέβησαν στο διαρκώς αναπτυσσόμενο κόσμο, η ανθρώπινη διεκδίκηση και το αίτημα μιας κατοικίας με αξιοπρεπείς όρους διαβίωσης, αργά αλλά σταθερά μπόρεσε να γίνει κοινή υπόθεση, να διαμορφώσει μια συλλογική συνείδηση και να αποτελέσει μέρος των πολιτικών προγραμμάτων μιας ολόκληρης περιόδου. Τα μανιφέστα και τα προγράμματα της Αρχιτεκτονικής του μοντερνισμού στη διάρκεια ενός ολόκληρου αιώνα, κατάφεραν να επηρεάσουν θετικά την πραγματικότητα και να διαμορφώσουν καινοτομικές προσεγγίσεις μέσα από σχολές σαν το Bauhaus, μέσα από καταστατικές διατυπώσεις (Χάρτα των Αθηνών/1933) και διεθνή συνέδρια (C.I.A.M. κλπ), μέσα από μεγάλα προγράμματα στέγασης και ποιοτικής λαϊκής κατοικίας, που άφησαν το ίχνος τους με εξαιρετικό τρόπο στη στρωματογραφία των πόλεων (Βιέννη- Συγκρότημα Karl Marx Hof/Aθήνα-Προσφυγικές πολυκατοικίες στη λεωφ.Αλεξάνδρας κλπ) και εξακολουθούν μέχρι σήμερα να αποτελούν θετικά πρότυπα για μια αντίστοιχη διαπραγμάτευση που όμως φαίνεται λιγότερο πιθανή με τη σύγχρονη εξέλιξη και τις θεμελιώδεις αλλαγές που έχει επιφέρει η ολοένα και μεγαλύτερη αναδίπλωση στο «ιδιωτικό» και η περιχαράκωση του συλλογικού μέσα σε μικρούς και περιορισμένους θύλακες δραστηριοτήτων.

Συγκρότημα κατοικιών Karl Marx Hof στη Βιέννη/1933-36

Αρχιτέκτoνας: Karl Ehn /φωτο. εποχής

Προσφυγικές πολυκατοικίες στη λεωφ.Αλεξάνδρας /1936

Αρχιτέκτονες: Κ.Λάσκαρης και Δ.Κυριακού/φωτο.εποχής
Χαρακτηριστικό παράδειγμα στις μεγάλες πόλεις αποτελεί η εξαφάνιση της γειτονιάς και η συνακόλουθη διαμόρφωση ενός ριζικά διαφορετικού ήθους συμβίωσης στο οποίο την πρωτοκαθεδρία κατέχει το «εγώ» και ο «ατομικός μου χώρος» και όχι το «εμείς» και οι συλλογικές ποιότητες που μπορούν να απαντηθούν σε «δημόσιους χώρους», κοινούς τόπους μιας εξωστρεφούς συνύπαρξης με τον «άλλο».

Αποτέλεσμα είναι η μαζική και απόλυτη κυριαρχία του «ιδιωτεύοντος» κτίσματος που οριοθετεί αυστηρά τη δική του επιτηρούμενη επικράτεια και όχι ο εμπλουτισμός των οικιστικών μας συγκροτημάτων με αναπνοές «δημόσιου χώρου» και δημόσια κτίρια που θα σημασιοδοτούν και θα αντανακλούν την ιδιαίτερη αξία του «συλλογικού» γεγονότος. Σε ένα τέτοιο τοπίο θα ήταν εφικτή η διατύπωση ευρύτερων πολεοδομικών διατυπώσεων που στοχεύουν στην προσέγγιση και την αναζήτηση ενοτήτων όπου ΚΑΙ η ποιότητα της κατοικίας και οι αξίες της θα είχαν πρωτεύουσα σημασία. Στη διάρκεια του μεσοπολέμου ένας φωτισμένος κριτικός τέχνης (ο Ηλίας Ηλιού) και ενεργός πολίτης στη διάρκεια ενός ολόκληρου –και πολιτικού- βίου, έγραφε το κείμενο «Κουτιών εγκώμιο»** όπου με εξαιρετικά γλαφυρό τρόπο διέβλεπε με βεβαιότητα πως οι πολυκατοικίες και (οι καλύτερες συνθήκες υγιεινής που εξασφάλιζαν) θα μπορούσαν να αποτελέσουν ένα πρότυπο θετικό μοντέλο για την ουσιαστική βελτίωση των όρων της καθημερινής μας συνθήκης. Η συνέχεια τον επιβεβαίωσε σε πολλά αλλά και τον διέψευσε, καθώς η διαδρομή της ανθρώπινης εξέλιξης υπήρξε τέτοια στη διάρκεια των τελευταίων 70 χρόνων, που απαιτούσε συνεχώς αναπροσαρμογές στις παραδοχές και τις κατευθύνσεις εκείνης της πρώιμης περιόδου. Αυτό θα μπορούσε βέβαια να έχει συμβεί αν οι ανθρώπινες πόλεις ενσωμάτωναν με θετικό τρόπο όλες τις αλλαγές που επέφερε η τεχνολογική εξέλιξη και η τεχνογνωσία της κατασκευής και παράλληλα αξιοποιούσαν με όλους τους τρόπους τη μεγάλη εμπειρία και τις διατυπώσεις που έχουν σχέση με την ερμηνεία της πραγματικότητας και διατρέχουν όλους τους χώρους των ιδεών, της έκφρασης και της επιστήμης…

Όμως αυτό δεν συνέβη. Έτσι τα προβλήματα που υπάρχουν σήμερα στους χώρους κατοίκησης και στη σύγχρονη κυρίαρχη αντίληψη της αγοραίας και ερμητικής πολλές φορές «ατομικής» κατοικίας χρειάζονται να αντιμετωπισθούν συνολικά και κυρίως συλλογικά για να καταφέρουν να οδηγήσουν σε βελτιώσεις και μια θετικότερη εξέλιξη. Η συνιστώσα μιας φιλικής στο περιβάλλον (βιοκλιματικής) προσέγγισης και η κατανόηση της τοπικής ιδιαιτερότητας («κριτικός τοπικισμός») οφείλει να συμπορεύεται με μια ανοικτή και ριζοσπαστική οπτική που δεν αρνείται κανένα ερέθισμα, που διαθέτει μια εκτεταμένη χωρίς όρια εποπτεία της ανθρώπινης κατάστασης εδώ και αλλού ,που ταξιδεύει όπου γης, που αντιμετωπίζει τα σημερινά ζητήματα χωρίς δογματικές εμμονές και κυρίως είναι μάχιμη και έτοιμη να διεκδικήσει για όλους και όχι μόνο για μερικούς και να κερδίσει όλα εκείνα που εξασφαλίζουν στοιχειώδεις απαιτήσεις ποιότητας κατοικίας και διαβίωσης για το σύνολο μιας ανθρώπινης κοινότητας…Και αυτά δεν είναι μόνο τα καλά σχεδιασμένα και κατασκευασμένα προσωπικά «καταφύγια» αλλά και όλα εκείνα που συναντά κανείς βγαίνοντας έξω από την πόρτα του σπιτιού του…Οι δρόμοι, οι πλατείες και οι κήποι, τα δημόσια κτίρια και οι συνθήκες που φανερώνουν το οριστικό ξεπέρασμα της υστέρησης και μας χαρίζουν τη θετική αύρα μιας γειτονιάς, μιας συνοικίας, της πόλης, του τόπου, του ίδιου του τοπίου που μπορεί να μας χαρίζει με εύφορο τρόπο χώρους για να ζούμε εμείς, τα παιδιά μας, οι επόμενες γενιές…

* Η πασίγνωστη διατύπωση του αρχιτέκτονα Άρη Κωνσταντινίδη (1913-1993) για την ανθρώπινη κατοικία που συνοψίστηκε στη φράση του «Η αρχιτεκτονική δεν κάνει προσόψεις, χτίζει δοχεία ζωής».
** βλ.και κείμενο Δημ.Φιλιππίδη στην εφημ. Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ (Κυριακή 11.01.09/Ένθετο Τέχνες & Ζωή).
*** Ηλίας Φ. Ηλιού, «Κουτιών εγκώµιο», Νεοελληνικά Γράµµατα, τεύχη 33 -36, 1937

Οdyss 16.01.2009

Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΩΝ ΕΞΕΓΕΡΣΕΩΝ

ΣΧΟΛΙΟ ΠΡΩΤΟ*

Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΖΕΙ
Η «αρχιτεκτονική των εξεγέρσεων» της νεολαίας
απέναντι στη βαρβαρότητα
της «θεαματικής» μας κατάπτωσης

Ο Αλέξανδρος δεν ήτανε γραφτό να μεγαλώσει...Στα 15 του έγινε βορά των λύκων που ουρλιάζουν την ώρα που λουφάζουν οι άνθρωποι...Νιος, παιδί με όπλο το χαμόγελό του μοναχά και μια ειρωνεία που περίσσεψε για ένα κόσμο που θαρρεί πως όλοι μοιάζουνε το ίδιο...Βία στην άκρη της ψυχής σπρωγμένη με απίστευτο θυμό ανάκατη βγήκε στους δρόμους μας ξεσπώντας...Όχι δεν είναι «μεμονωμένο περιστατικό» η ρητορεία της«θεαματικής» μας κατάπτωσης...Τα πρόσωπα έχουν συνθλιβεί κάτω από τόνους σκουπιδιών και υποκριτικά καμώματα...Σαν σπίτια ρημαγμένα τα αισθήματα αναζητούν μάταια εικόνες αληθινές που να μην έχουν πάνω τους ψευτιά και τα φτιασίδια της ατέλειωτης μεταλλαγής τους σε εμπορεύματα κάθε λογής…
Ο Γκι Ντεμπόρ στον πυρετό των χρόνων του ’60, προφήτης, μάντεψε τη φοβερή μας μεταμόρφωση.«…Το χρήμα μετά από μια ατέλειωτη διαδικασία υπερσυσσώρευσης θα αρχίσει τελικά να μετατρέπεται σε εικόνες…Αυτή θα είναι η κοινωνία του θεάματος…» Κι εμείς ; Kαφκικά πλάσματα ντυμένα με το φρικτό ένδυμα της πιο λερής και αποκρουστικής δυσωδίας...Η ομορφιά των –αληθινών-εικόνων που θα μπορούσε να σώζει τον κόσμο μας (παραφράζοντας τον Ντοστογιέφσκι),έχει πια αμετάκλητα μετασχηματισθεί από αξία χρηστική σε θλιβερό είδωλο –και παρανάλωμα τελικά- ενός κόσμου που αποθεώνει τα περιτυλίγματα…
Ποιος ήθελε και ποιος νοιαζόταν να ακούσει τον Αλέξη; Ποιος αφουγκράζεται την κραυγή των παιδιών μας σήμερα, έχοντας χάσει από καιρό το άκουσμα των ήχων που δίνουν ζείδωρη πνοή στην καθημερινότητά μας; Ποιος έχει ένα βλέμμα ανοικτό για να χωρέσει μέσα του τη λάμψη τους, την ορμή και το όνειρό τους για μια συνθήκη άλλη που απαιτούν οι σύγχρονοι καιροί μας; Βυθισμένοι όλο και πιο πολύ στο τέλμα μιας αδιέξοδης καταναλωτικής απληστίας, χάσαμε την ίδια τη μιλιά μας…Που είναι ο Λόγος που μπορεί μόνος αυτός να φέρνει την καταλλαγή και την κοινή ελπίδα; Σαν τους τρεις πιθήκους της γιαπωνέζικης παράδοσης, δεν ακούμε, δεν βλέπουμε, δεν μιλάμε…Κι όμως ο ζόφος έρχεται εκεί που κυριαρχεί η σιωπή… Εκκωφαντική όπως στα Άουσβιτς και τα γκουλάγκ της Ιστορίας που σήμερα τα έχουμε αναπλάσει μέσα από τα πογκρόμ, τα γκέτο κάθε είδους και τα γκουαντάναμο της εποχής μας…Και βέβαια ύστερα έρχεται ένας φόβος διαρκής που πέφτει πάνω μας σαν κατακάθι...Καταργώντας την ικμάδα και τη δύναμη και μεταμορφώνοντάς μας σε άβουλο και «νοικοκυρεμένο» κοπάδι…
Στο συλλογικό ασυνείδητο αφυπνίζονται όμως τότε οι καταστατικοί μας μύθοι...Για να να μας δώσουν κίνητρα να πάμε λίγο πιο ψηλά…Πριν δυο μήνες στο θέατρο του Δήμου Αβδελιώδη*, ο (μεγ)Αλέξανδρος της γοργόνας αδερφός, ήτανε ένα μικρό αθώο παιδί...Που βγήκε κι αναμετρήθηκε με τους ενδόμυχους φόβους μας, σκοτώνοντας το δράκο που εμείς οι ίδιοι πλάθουμε και δίνοντάς μας το κουράγιο για μια περίσσια ανάσα...Κράτησα τούτη τη συμβολική και τώρα τόσο επικαιρική εικόνα για καιρό στη θύμησή μου και ιδού ,να η τραγωδία και το θάμα…΄Ενα μικρό παιδί σαν τα δικά μας κι ο Αλέξης, συνάντησε στο δρόμο του το φονικό υποχείριο μιας ανάλγητης μηχανής κι η πάλη ήταν άνιση...Η καρδιά του χτυπημένη όμως μπόρεσε να μιλήσει στη συλλογική μας συνείδηση και να συνεγείρει τις πιο μύχιες αντιστάσεις του ανθού της νεολαίας μας...Ναι, είναι όλοι τους καλύτεροι από μας, γιατί έτσι πρέπει να συμβαίνει, μόνο που εμείς δεν θέλουμε να το αναγνωρίσουμε…
Τους δώσαμε τη βία των προτύπων μας χωρίς να μάθουμε ποτέ πως η δική τους ολόφρεσκη ματιά μπορεί να φτάσει ως την άκρη του ορίζοντα εκεί που βρίσκεται το δικό τους αύριο…Τους μπουκώσαμε με προϊόντα και κάθε λογής άχρηστα γκάτζετ και σκουπίδια και εθελοτυφλώντας ποτέ δεν είδαμε πως τα τεχνητά πρότυπα μιας επίπλαστης και χυδαίας ευμάρειας δεν ήταν εφικτό ποτέ να τους περιλάβουν όλους…Τους καλλιεργήσαμε τον ατομοκεντρισμό και την ιδιώτευση ως προτεραιότητα,θάβοντας κάθε έννοια αλληλεγγύης και μετατρέποντας τα πρόσωπα σε α-πρόσωπα υποκείμενα ενός μονοδιάστατου κόσμου που δοξολογεί μόνο τα κέρδη ,προσπερνώντας επιδεικτικά τις ανάγκες των πολλών και την προκλητική δυστυχία που απλώνεται σε πολλές περιοχές του κόσμου μας…Τους εξωθήσαμε στη γνώση που υπηρετεί τις πιο ακραίες καταναλωτικές μας παρακρούσεις χωρίς να τους διδάξουμε –όπως έγραψε ο Β. Μπέντζαμιν - πως η γνώση που δεν υπηρετεί ριζοσπαστικά την εξέλιξη και τις πιο ηθικές ανθρώπινες αξίες μπορεί να γίνει πραγματικά επικίνδυνη…Τους μάθαμε να είναι υπάκουοι στα κελεύσματα της πολιτικής και ιδεολογικής κληρονομιάς της βαρβαρότητας χωρίς να τους προσφέρουμε την ανακούφιση της αναζήτησης μιας διαφορετικής κοινωνικής αυτοθέσμισης που ξεπερνά τη λογική του εγώ και επαναπροτείνει την αρετή της συλλογικότητας…Τους καθοδηγήσαμε με τα συντρίμμια του πιο χυδαίου δογματισμού και τους διαποτίσαμε με τα δηλητήρια των φανατισμών και της ιδεοληψίας μας και πιστέψαμε πως η ανυπακοή και η αντίδρασή τους ήτανε κάτι που μπορούσαμε να το ρυθμίσουμε σαν καλοδουλεμένο γρανάζι ενός αέναου και απαράλλαχτου συστήματος εξουσιάσεων…Τους διδάξαμε να διαστρεβλώνουν τις λέξεις και τα νοήματά τους-κατά πως έγραφε ο Θουκυδίδης στα Κερκυραϊκά- και να βαφτίζουν την υποκρισία και την πιο γλοιώδη ανέλιξη «τεράστια προσωπική και επαγγελματική επιτυχία», την ώρα που τους καταδικάζαμε στην ανεργία και τη στέρηση και τους επιφυλάσσαμε το περιθώριο και την πιο ευτελιστική μεταχείριση…Τους αποκλείσαμε σε γκέτο, τους κατατάξαμε σε φυλές, τους βαφτίσαμε ταραχοποιούς και αποστρέψαμε το πρόσωπό μας και την ίδια στιγμή τους κυνηγήσαμε σαν λυσσασμένα θεριά και τους πυροβολήσαμε, τους ρίξαμε σαν και τους μετανάστες σε χαντάκια, τους ποδοπατήσαμε σε πεζοδρόμια και πορείες, τους καταδικάσαμε και τους επιφυλάξαμε την πιο αναίσχυντη κι απάνθρωπη συμπεριφορά…
Κι όμως αυτοί άντεξαν και μετατρέποντας το θυμό και τη δικαιολογημένη τους οργή σε σιδερένια αυτοπεποίθηση, κατέβηκαν στους δρόμους και μας πέταξαν κατάμουτρα τα είδωλα που τους επιφυλάξαμε υπερασπίζοντας με τόλμη κι αρετή την Ελευθερία τους…΄Ενας στο χώμα, χιλιάδες στον αγώνα… Πόσες φορές ακόμη η Ιστορία θα επανασυστήσει τους θρύλους της μετασχηματίζοντας τη σκληρότητα της στιγμής σε θρηνητικά μοιρολόγια για τα νιάτα που άδικα πετάχτηκαν και σκόρπισαν στο χώμα για να ξεφυτρώσει ξανά η προσμονή κι η προσδοκία ενός κόσμου που θα μπορέσει να τους καταλάβει; ...Ως τότε ας κοιτάξουμε πίσω από τον καθρέπτη με τις σπασμένες εικόνες και ας περάσουμε μέσα από τα ρήγματα και τα οδοφράγματα διαβαίνοντας τα όρια του θαυμαστού –δικού τους- κόσμου όπου κυριαρχεί το αυθόρμητο και η πιο απρόσμενη καταστασιακή συνθήκη της ριζοσπαστικής τους ενόρασης…Αλίμονο τους αν θέλαμε να περιδιαβαίνουν με τη δική μας τυφλότητα, τα νεανικά κι αθώα βλέμματα τους, στα άδυτα βάθη της ψυχής τους… Εκεί κατοικούν μόνο τα δικά τους οράματα που χρειάζονται μια ματιά καθάρια σαν κρύσταλλο για να μπορούν να γευτούν τα ανόθευτα νάματά της…
Ζει ο νεαρός Αλέξανδρος; Ναι, όταν θα πάψουμε να υποκύπτουμε στη ρητορεία της πιο ακραίας θεαματικής αποχαύνωσης που μετατρέπει σε θολό αδιέξοδο την απληστία της καταναλωτικής μας κατάπτωσης…Οι νέοι που με θάρρος αντιστέκονται είναι οι μόνοι που μπορούν να επαναθεμελιώνουν ηθικά τον κόσμο μας...Την ίδια ώρα, μπορούν να ανακαλούν στον πυρήνα της -απομένουσας- συλλογικής μας συνείδησης, στίχους μιας καταστατικής ποιητικής ,που έχει εκφράσει με συγκλονιστικό τρόπο μια εύθραυστη αμερικανίδα το 19ου αιώνα...Εκείνη μ΄έκανε ν΄ αγαπήσω πιο πολύ το Λόγο, που ανεπιτήδευτος και λαμπερός σαν νεανικό βλέμμα μπορεί να δονεί μέσα μας τη μυστική χορδή που καθορίζει τα πάντα…Νεανικό βλέμμα….
Τόσο απαλό καθώς το μακελειό των Ήλιων
Σφαγμένων από τα σπαθιά του Δειλινού

Έμιλυ Ντίκινσον

Ο Τιοντόρ Αντόρνο έγραφε στο τέλος μιας ζοφερής εποχής του περασμένου αιώνα που τα ουρλιαχτά ταυτίστηκαν με την ανθρώπινη λαλιά, πως«...η ποίηση μετά το Άουσβιτς είναι βαρβαρική...».Και ο Μανόλης Αναγνωστάκης συμπληρώνοντας το αίσθημα με την κραυγή του στην πολιτική έρημο της μετεμφυλιακής Ελλάδας δεν μπορούσε παρά να σημειώσει πως «...περπατούσα μόνος μέσα στη νύχτα χωρίς να γνωρίζω κανένα, κι ούτε κανένας με γνώριζε...» Tα σπίτια, παρατηρούσε ο ποιητής Paul Valery, μπορούν να είναι άφωνα,να σιγοψιθυρίζουν κάποτε ή και να τραγουδούν καμιά φορά σ΄ εκείνους που μπορούν να ακούνε...Αυτές οι αποστροφές του λόγου-με το δικό της νοηματικό περιεχόμενο η καθεμιά- αποτελούν θεμελιώδεις και προφητικές περιγραφές της σημερινής συγκλονιστικής «αρχιτεκτονικής της εξέγερσης» που με περίσσιο θάρρος, εντιμότητα και οξυδέρκεια έχουμε την υποχρέωση να δούμε κατά πρόσωπο...Είναι ολοφάνερο πως στον καθένα μας μιλά με άλλο τρόπο, αλλά σε καμιά περίπτωση δεν έχουμε το δικαίωμα να την προσπεράσουμε μετρώντας τη μέσα από την προκρούστεια οπτική μιας κυρίαρχης μέσης προσέγγισης… Πρέπει να σκύψουμε με όλη την ευαισθησία που μας απόμεινε, να ανιχνεύσουμε τις πραγματικές αιτίες, να ξεκινήσουμε μια καινούρια συζήτηση, να αλλάξουμε πορεία αν χρειαστεί , να συναντηθούμε στα όρια εκεί που βράζει το καμίνι με τις όποιες ιδέες των άλλων, να οραματιστούμε επιτέλους μια περισσότερο ευρύχωρη για όλους μας ανθρώπινη κοινότητα και κυρίως να δώσουμε στη νεολαία μια ευκαιρία και τον πρώτο λόγο… Οι φλόγες όταν καίνε έχουν για προσάναμμά τους το θυμό και πολλές φορές και την απελπισία που περίσσεψε, για τις όψεις ενός παλιού κόσμου που φαίνεται κι όλας να ξεφτίζει πριν μπορέσει να σταθεί στα πόδια του, αλλά την ίδια ώρα δεν παύουν να κυοφορούνε το καινούριο...

Ο δολοφόνος υπουργός του Χίτλερ Γιόζεφ Γκαίμπελς, έλεγε πως «…όταν ακούω τη λέξη κουλτούρα, τραβάω περίστροφο..».Ήταν υπεύθυνος της προπαγάνδας των ναζί που εξαχρειωμένοι οδήγησαν τον κόσμο στον πάτο της κόλασης πριν καούν κι οι ίδιοι στα αποκαϊδια του παραλογισμού τους που ξεκίνησε με «νύχτες κρυστάλλων» για τους Εβραίους και κορυφώθηκε με ολοκαυτώματα και αφανισμούς αθώων στη Χιροσίμα… Ποιος θα ακούσει τη φωνή του Αλέξανδρου, σήμερα στην αρχή ενός καινούριου αιώνα, χωρίς να τραβήξει το κουμπούρι που οπλίζει δολοφονικά το χέρι του; Πότε επιτέλους θα δώσουμε στα παιδιά μας και τα νιάτα ,χώρο να σταθούν και βήμα να μιλήσουν για την έγνοιά τους για ένα κόσμο που ο όποιος «άλλος» δεν θα΄ ναι αποδιοπομπαίος αλλά αδελφός και η μέρα που θα ξημερώνει αύριο θα΄χει το σχήμα το δικό τους χωρίς να μεταμορφώνει τα όνειρά τους σε προαναγγελθέντες εφιάλτες; Πότε θα συμφιλιωθούμε όλοι μας με τον όποιο ξένο και θα τον αφήσουμε να κατοικήσει μέσα μας;...Αυτόν, τον «άλλο» πραγματικά εαυτό μας…Οι νέοι Αλέξανδροι είναι εδώ ζωντανοί και μας δείχνουν το δρόμο…

Ο.Σ. 12.12.08

*Κέιμενό μου που δημοσιεύτηκε στο ένθετο "Εξ ανατολών" της τοπικής εφημερίδας ΑΝΑΤΟΛΗ στον Άγιο Νικόλαο της Κρήτης στις 23.12.08, μαζί με 4 ακόμη κείμενα φίλων με το γενικό τίτλο "Ο Δεκέμβρης του Αλέξανδρου", ως ελάχιστο σχόλιο σε μια επικαιρότητα που μας υποχρεώνει να δούμε τα πράγματα με ένα ανοιχτό βλέμμα.

ΣΧΟΛΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ

Η ΤΡΑΓΙΚΗ ΓΑΖA
Σταματήστε τη γενοκτονία σε ένα τόπο
όπου περισσεύει η "αρχιτεκτονική του μίσους"

Τι να πει κανείς σήμερα στην αυγή μιας καινούριας χρονιάς...Πριν από λίγες μέρες κάποιος φίλος μου έστειλε τις φωτογραφίες από το "Δεκέμβρη του Αλέξανδρου"...Κράτησα και σας δείχνω αυτή τη φωτογραφία (στο πρώτο σχόλιο) με τα λαμπερά νεανικά πρόσωπα που πιασμένα χέρι χέρι διαδηλώνουν με δυνατή φωνή κι ένα απαλό φως να λούζει τις νεανικές τους μορφές, απέναντι σε μια συνθήκη φοβική που γνωρίζει να πιθηκίζει μόνο το δικό της λόγο κι έχει μάθει να βλέπει τον κόσμο μόνο μέσα από τις θολές εικόνες που με τόση ελαφρότητα έστησε όλα τούτα τα χρόνια... Οι νέοι αντιστέκονται με το δικό τους ξεχωριστό παλμό στη γερασμένη όψη μιας επίπλαστης καθημερινότητας που δεν απέχει πολύ από τις κάθε λογής βιωμένες ιστορικές βαρβαρότητες...Γράφω στο πρώτο σχόλιο πως περίσσεψαν τα Άουσβιτς και τα γκουλάγκ σε όλους τους τόπους του 20ου αιώνα και δεν πρόλαβε να στεγνώσει ο θρήνος και ήρθαν στη θέση τους τα πογκρόμ, οι αποκλεισμοί, τα γκουανάναμο και οι πόλεμοι του νέου αιώνα...

Στην τραγική Γάζα, επί δικαίων και αδίκων η επίθεση μιας φονικής μηχανής που μοιάζει να έχει ολότελα ξεχάσει τη φοβερή "σοά",το ολοκαύτωμα που επιφυλάξανε για εκατομμύρια εβραίους στα χρόνια του ζόφου τα τέρατα μιας άλλης φρικτής εποχής, μετατρέπει ένα φτωχό τόπο σε τοπίο μιας σύγχρονης κόλασης...Εκατόμβες κι ανάμεσά τους παιδιά, αθώα κορίτσια που πήγαιναν να μαζέψουν νερό για να ξεδιψάσουν τη δίψα που για χρόνια τώρα συνεχίζεται...Η απελπισία των ανθρώπων χωρίς όρια...Ο Άμος Οζ , είπε να "σταματήσουν να σκοτώνονται" πριν λίγες μέρες σε κάποιο ελληνικό κανάλι...Μου φαίνεται πολύ λίγο από τα χείλη ενός υπηρέτη του Λόγου, που πρέπει να κάνει αγώνα καθημερινό για να επαναθεμελιώνει ηθικά τον κόσμο (μας)... Είμαι περίεργος τι θα απαντούσαν σήμερα ο Βάλτερ Μπέντζαμιν, ή η Χάννα Άρεντ που στηλίτευσαν κάθε μορφής ολοκληρωτισμό, αν γίνονταν μάρτυρες αυτής της διαρκούς βαρβαρότητας που δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στο ρεβανσισμό και την εκδίκηση αλλά κάποια στιγμή οφείλει να αναγνωρίσει κατά πρόσωπο την ανάγκη για ένα πιο δίκαιο μοίρασμα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας...

Οι Παλαιστίνιοι έχουν δικαίωμα κι αυτοί για μια δική τους πατρίδα...Εκεί θα μπορέσουν να ξεπεράσουν την αρχιτεκτονική του μίσους που τόσο βολεύει τους κάθε λογής ανεγκέφαλους και θα καταφέρουν να κτίσουν και να δημιουργήσουν το δικό τους κόσμο και μια δική τους αρχιτεκτονική της ζωής...Αλήθεια πόσο μπορούν να χωρέσουν οι εντυπωσιακές εικόνες της δικής μας άπληστης ευμάρειας και του κάθε λογής αρχιτεκτονικού εντυπωσιασμού στα σοκάκια με τις λάσπες και στα νέα μπετονένια τείχη της πιο ακραίας απομόνωσης που έχουν κτιστεί από τους ισραηλινούς στην Παλαιστίνη και όπου το μόνο σκηνικό που μπορεί να στηθεί είναι εκείνο μιας διαρκούς ιντιφάντα (θα μπορούσαμε να την πούμε και ανυπακοή) ,της μόνης στάσης που απέμεινε για ένα λαό και μια νεολαία που εξακολουθεί με κάθε τρόπο να αντιστέκεται...

Μια άλλη εικόνα μιλάει όσο χίλιες λέξεις κι αυτή...Τραβηγμένη λίγες μόλις μέρες μετά από τις εικόνες της Αθήνας , δηλώνει με ένα άλλο τρόπο την ίδια αλήθεια...Κι εδώ πρωταγωνιστές οι νέοι και μάλιστα τα μικρά παιδιά...Με μοναδικό τους όπλο στα χέρια τις πέτρες του χωματένιου δρόμου μιας πατρίδας που δεν πρόλαβαν ακόμη να γνωρίσουν, που δεν είδαν ακόμη να κτίζεται με τα υλικά που κτίστηκε ο κόσμος -τη γη και το νερό - παρά μόνο με τον πόνο και το αίμα...Να σταματήσουμε τη γενοκτονία στη Γάζα...Εμείς που μεγαλώσαμε διαβάζοντας και τα βιβλία του Πρίμο Λέβι, του Βάλτερ Μπέντζαμιν, της Χάννα Άρεντ, του Μικαέλ Λεβί, του Ίρβιν Γιάλομ και του Άμος Οζ και την ίδια ώρα γοητευτήκαμε από την ποίηση του Ομάρ Καγιάμ, του Τζελαλαντίν Ρουμί και του Άδωνη και τη δυνατή γραφή του 'Εντουαρντ Σαϊντ ,του Ναγκίμπ Μαχφούζ ,του Ταρίκ Αλί , έχουμε την πεποίθηση πως ένας καλύτερος κόσμος είναι εφικτός και για εκείνη την τόσο κοντινή μας γη...Το Ισραήλ και την Παλαιστίνη...

Οdyss 3.01.2009

ΤΑ ΕΥΔΙΑΚΡΙΤΑ ΙΧΝΗ 13 ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ

"Αρχιτέκτονες και Αρχιτεκτονική στην οθόνη"
13 ταινίες -που αξίζει να δούμε-
προβάλλονται στο Κέντρο
Αρχιτεκτονικής της Μεσογείου (ΚΑΜ)
στα Χανιά,από 4 -7.12.08

Η πρόσκληση και το δελτίο τύπου (παρακάτω) έρχονται από τα φιλόξενα -πάντα- για την Αρχιτεκτονική , Χανιά και το ΚΑΜ. Ο Αρχιτέκτονας Δημήτρης Αντωνακάκης με επιμονή και προσωπική αφιέρωση ,τώρα και 12 χρόνια, έχει μετατρέψει την πόλη σε "πυκνωτή και πομπό" κάθε αρχιτεκτονικής δραστηριότητας -και όχι μόνο- και έχει αποδείξει πως οι σοβαρές προσπάθειες που γίνονται με μεράκι και γνώση μπορούν να διαμορφώσουν ένα τοπίο πραγμάτων κι ένα Τόπο που μπορεί να γίνεται ελκυστικός για πολλούς. Αξίζει να πάει κανείς στα Χανιά αυτό το τετραήμερο και δεν χρειάζεται να αγαπά μόνο την Αρχιτεκτονική.Ίσως η εμπειρία που αποκομίσει τον κάνει λίγο παραπάνω απαιτητικό και για τον τόπο που κατοικεί ο ίδιος.

Odyss 3.12.08

Τάκης Ζενέτος, Σπίτι στο Καβούρι, 1959-61

Το Κέντρο Αρχιτεκτονικής Μεσογείου (Μεγάλο Αρσενάλι, Παλιό Λιμάνι Χανίων) σε συνεργασία με την Εταιρεία Παραγωγής ταινιών CINERGON και με την ευγενική χορηγία επικοινωνίας της ΕΡΤ, οργανώνει για πρώτη φορά, μία σειρά προβολών πάνω στο έργο και την προσωπικότητα 13 Ελλήνων Αρχιτεκτόνων. Οι ταινίες θα προβάλλονται κάθε βράδυ από την Πέμπτη 4 Δεκεμβρίου έως και την Κυριακή 7 Δεκεμβρίου 2008. Οι προβολές θα ξεκινούν στις 19:30.

Τις ταινίες αυτές παρουσίασε σε πρώτη φάση η ελληνική τηλεόραση. Η πρωτοβουλία αυτή της ΕΡΤ να παρουσιάσει μια σειρά από αρχιτέκτονες στο πρόγραμμά της είναι εξαιρετικά σημαντική και πιστεύουμε ότι δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητη. Είναι δυστυχώς συνηθισμένο στην καθημερινότητά μας θέματα που θα έπρεπε να απασχολούν την κοινή γνώμη και τα ΜΜΕ να περνούν απαρατήρητα και όταν προβάλλονται να μην επανατροφοδοτούνται με μια ουσιαστική κριτική συζήτηση. Έτσι δεν μπορούν να οδηγήσουν σε κάποια συμπεράσματα που θα επιτρέψουν τη βελτίωση της επόμενης προσέγγισης αντίστοιχων προσπαθειών.

Το ΚΑΜ επιχειρώντας να παρέμβει σε αυτή τη δημόσια αδιαφορία, η οποία αφήνει στο περιθώριο προσπάθειες σημαντικές, και να ανοίξει ένα ουσιαστικό διάλογο πάνω σε θέματα αρχιτεκτονικής πολεοδομίας και περιβάλλοντος, 12 χρόνια τώρα οργανώνει με επιμονή και συστηματικά σχετικές εκδηλώσεις. Σε αυτές τις εκδηλώσεις προστίθεται και αυτή της προβολής των 13 ταινιών και της δημόσιας συζήτησης που θα επακολουθήσει με τους ανθρώπους που πήραν αυτή τη θαυμάσια πρωτοβουλία.

Πρόγραμμα προβολών:
Πέμπτη 4 Δεκεμβρίου: Δημήτρης Πικιώνης, Πάτροκλος Καραντινός, Κυριάκος Παναγιωτάκος, Αριστομένης Προβελέγγιος.
Παρασκευή 5 Δεκεμβρίου: Κωνσταντίνος Δοξιάδης, Κλέων Κραντονέλλης, Κωνσταντίνος Δεκαβάλλας, Σούλα Τζάκου.
Σάββατο 6 Δεκεμβρίου: Γιάννης Δεσποτόπουλος, Θουκυδίδης Βαλεντής, Άρης Κωνσταντινίδης.
Κυριακή 7 Δεκεμβρίου: Τάκης Ζενέτος, Δημήτρης Φατούρος.

Tο Σάββατο 6 Δεκεμβρίου, δεδομένου ότι θα έχει προηγηθεί πρωί και απόγευμα η ημερίδα που οργανώνει το ΚΑΜ με το Ε.Μ.Π. σχετικά με το έργο των αδερφών Μπίρη, μπορεί να προκύψει ένας σύντομος κύκλος συζήτησης, δεδομένου ότι ο Γ. Δεσποτόπουλος ήταν δάσκαλος τους και εκτιμούσαν βαθιά το έργο του Α. Κωνσταντινίδη.

Την Κυριακή 7 Δεκεμβρίου μετά την προβολή των δύο τελευταίων ταινιών, στις 20:30, θα πραγματοποιηθεί δημόσια συζήτηση με προσκαλεσμένους ομιλητές τους: Δ. Γόντικα, πρόεδρο τηλεόρασης, Ν. Ταμιολάκη, παραγωγό ταινών, Γ. Τζιρτζιλάκη, αρχιτέκτονα, επίκ. καθηγ. του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, επιστημονικό επιμελητή των ταινιών, Σπ. Παπαδόπουλο, σκηνοθέτη, αρχιτέκτονα, επίκ. καθηγ. του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Θ. Παπαδουλάκη, σκηνοθέτη και Δ. Ρηγόπουλο, δημοσιογράφο, οι οποίοι σε σύντομες ομιλίες (15’) θα τοποθετηθούν πάνω στα ειδικά προβλήματα που αντιμετώπισαν, τους τρόπους που τα ξεπέρασαν αλλά και στα γενικά προβλήματα που παρουσιάζει μια μεθοδική παρουσίαση του αρχιτεκτονικού έργου από την τηλεόραση, όταν απευθύνεται ταυτόχρονα στους επαγγελματίες του είδους, αλλά και σε ένα όχι εξειδικευμένο κοινό.

Η είσοδος στις προβολές και στις συζητήσεις ελεύθερη.

Η ΑΚΑΤΑΛΥΤΗ ΠΝΟΗ ΤΟΥ ΠΟΙΗΤΙΚΟΥ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΥ ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΥ

Η Casa del fascio του Giuseppe Terragni*, 72 χρόνια μετά την
ολοκλήρωσή της στο Κόμο (Β. Ιταλία), εξακολουθεί να γοητεύει
με τον ποιητικό της «ρασιοναλισμό» και αντιστέκεται πάντα
με εκπληκτική διαύγεια στην αχαλίνωτη ρητορεία της σημερινής
«κατανάλωσης» που κινδυνεύει να μετατρέψει την Αρχιτεκτονική
-του άπληστου αναπτυγμένου κόσμου- σε ανατριχιαστικό
εργαστήρι του δρ Καλιγκάρι**

G.Terragni,Casa del Fascio,Kόμο- Iταλία / φωτο.Ε.Πεπόνης(2008)

Μερικές φωτογραφίες από το Κόμο της Β. Ιταλίας, σταλμένες πριν λίγες μέρες από το φίλο Αρχιτέκτονα Μανόλη Πεπόνη που πήγε εκεί αυτό το μήνα, ήταν η αφορμή για να θυμηθώ και πάλι τη δουλειά και την αξεπέραστη αρχιτεκτονική κατάθεση του Giuseppe Terragni στην Αρχιτεκτονική του 20ου αιώνα , ιδιαίτερα την «ηρωική» εποχή που αναπτύσσονταν ο μοντερνισμός σε μια περίοδο μεγάλου καλλιτεχνικού, αρχιτεκτονικού και βέβαια κοινωνικού και πολιτικού αναβρασμού. Μεγάλο μέρος αυτής της κληρονομιάς κατάφερα να δω κι ο ίδιος πριν από 12 χρόνια σε μια επίσκεψή μου εκεί.

Η αρχιτεκτονική του μπετόν, γέννημα μιας νέας τότε ακόμη κατασκευαστικής καινοτομίας που εισήγαγε με ριζοσπαστικό τρόπο τα νέα υλικά στο πεδίο της αρχιτεκτονικής του «θαυμαστού» καινούριου κόσμου μετά την τεχνογνωσία που έφερε η δεύτερη βιομηχανική επανάσταση ,υπήρξε ένας προνομιακός χώρος έκφρασης για το μέγιστο αρχιτέκτονα-ποιητή του πρώιμου μοντερνισμού του μεσοπολέμου τον Giuseppe Τerragni.

Είναι μοναδικός ο τρόπος που κατάφερε να στοιχειώσει μέσα στο έργο του εκείνη την εκπληκτική συναίρεση της «πολιτισμικής γεωμετρίας» των χαράξεων και της ορθολογικής μορφής δημιουργώντας τα ιδιοφυή και επεξεργασμένα λειτουργικά και τυπολογικά κτιριακά του δοκίμια που ενσωματώνουν όλη την πνοή της νεωτερικότητας και εξακολουθούν πάντα να αποτελούν «ιερούς» τόπους της καταστατικής περιόδου της μοντέρνας Αρχιτεκτονικής του μπετόν.

Από το 1909 που ο Γερμανός Peter Behrens σχεδιάζοντας και κατασκευάζοντας το περίφημο Turbinehalle της AEG στο Βερολίνο, μετασχημάτισε ένα χώρο βαριάς βιομηχανικής χρήσης σε μορφολογικό προανάκρουσμα μιας ριζοσπαστικής αρχιτεκτονικής μετάβασης, ίσαμε το 1932-36 που στην περιοχή των λιμνών στο Κόμο ο Giuseppe Terragni με την έμπνευση και το ταλέντο του μετέτρεψε ένα κτίριο γραφείων του Ιταλικού φασιστικού κόμματος σε κτισμένη επιτομή και εμβληματική γεωμετρική δομή και μανιφέστο μιας ριζικά καινούριας αρχιτεκτονικής, είχαν περάσει μόλις 23 χρόνια. Χρόνια γεμάτα από ανατροπές ,ρήξεις και συζητήσεις που κατάφεραν να γονιμοποιήσουν στο χώρο της Αρχιτεκτονικής, της Τέχνης και των ιδεών μεγαλόπνοα προγράμματα και μανιφέστα που χαρακτήρισαν ολόκληρο τον αιώνα που ακολούθησε και σημάδεψαν οριστικά το πέρασμα σ΄ένα καινούριο κόσμο. Βέβαια η εκρηκτική και αμφίθυμη αυτή εποχή σημαδεύτηκε από τη μεγάλη κρίση του μεσοπολέμου και τους δυο παγκόσμιους αφανισμούς και είναι πραγματικά να διερωτάται κανείς πως δεν κατάφερε να αποτρέψει με την ορμή της και τον επηρεασμό των συνειδήσεων, το άνοιγμα της πύλης της Κόλασης στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης όπου αφανίστηκαν εκατομμύρια Εβραίοι, τσιγγάνοι και διαφορετικοί κάθε λογής. Στο σημείο αυτό όμως αξίζει να θυμίσω πως το Γενάρη του ΄42 στη σύσκεψη των ναζί για την «τελική λύση» από τους 15 που συμμετείχαν, οι 12 είχαν ανώτατη μόρφωση και πρόσθετους ακαδημαϊκούς τίτλους. Αυτό όμως δεν στάθηκε αρκετό για να αποτρέψει την απόφασή τους γιατί ο «Λόγος» είχε εκλείψει και κανένας ηθικός φραγμός δεν απέμενε. Εξ άλλου μετά τη φοβερή «νύχτα των κρυστάλλων» ,ο ζόφος είχε κυριαρχήσει παντού.

Είχα πάντα την προσωπική απορία πως η ρώσικη αβαν-γκαρντ και οι πρωτοπορίες της τέχνης και της αρχιτεκτονικής του Bauhaus και του ποιητικού μοντερνισμού του μεσοπολέμου, πως το Dada και ο σουρεαλισμός που προσπάθησε να απελευθερώσει τη ζωγραφική από τα δεσμά κάθε φορμαλισμού, πως η ψυχανάλυση και η ερμηνεία και η εισαγωγή του ονειρικού στοιχείου και στην καλλιτεχνική ανάλυση, πως τα πολιτικά προγράμματα της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης και ο διεθνικός αγώνας στην Ισπανία το ΄36 για την Ελευθερία, δεν κατάφεραν να συγκρατήσουν το ξύπνημα του τέρατος του πολέμου και τον ανθρώπινο παραλογισμό και να αποτρέψουν τη μετατροπή της εποχής της νεωτερικότητας σε ορθάνοιχτη πύλη του ερέβους στο Άουσβιτς και αλλού, πάνω στην οποία με απίστευτο κυνισμό γράφονταν με ειρωνικό (?) τρόπο το σύνθημα, «η εργασία απελευθερώνει»(arbeit macht frei). Γιατί δεν κατάφερε η τέχνη και η υψηλή αρχιτεκτονική, η διανόηση και το ουμανιστικό ιδεώδες, να εξημερώσει το θηρίο που υπάρχει μέσα μας και το άφησε να εκφραστεί τόσο βίαια, στις μαζικές δίκες και την εξάπλωση των γκουλάγκ στη Μόσχα το ’35, στην ισοπέδωση της Γκερνίκα στην Ισπανία από τους «κόνδορες» της νέας φαιάς τάξης του φασιστικού παραληρήματος, στη φασιστική πανούκλα που σάρωσε την Ευρώπη και τον κόσμο για 15 χρόνια, στους βομβαρδισμούς των αθώων στη Δρέσδη ,τη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι?

Πάντα είχα την απορία πως κατάφερε ο ιταλικός φασισμός να συναγάγει στις τάξεις του και να τον υπηρετήσουν με απίστευτη αφοσίωση όλα τα μέλη της εικαστικής και της αρχιτεκτονικής πρωτοπορίας εκείνης της περιόδου. Τι να πει κανείς για τη μετατροπή του Ezra Pound και του Σελίν σε οργισμένους κήρυκες και απολογητές της πιο σκοτεινής και αποκρουστικής πολιτικής τάξης που παγιώθηκε στην Ευρώπη από το φασισμό και το ναζισμό στη διάρκεια του μεσοπολέμου? Η τέχνη που δεν δίστασε να τεθεί κι η ίδια στη υπηρεσία της «Επανάστασης» δεν κατάφερε στο τέλος να εναντιωθεί και να αντιπαλέψει τη μετατροπή και της ίδιας σε Κρόνο που κατασπάραξε τα ίδια τα παιδιά του. Ο φλογερός Μαγιακόφσκι φύτεψε μια σφαίρα στο κεφάλι του όταν είδε να καταρρέει το προσωπικό, το ερωτικό και το επαναστατικό του όραμα, οι αντιφρονούντες κάθε λογής κατέληξαν στα παγωμένα γκουλάγκ όταν δεν χτυπήθηκαν με σκεπάρνια, ο μεγάλος στοχαστής Βάλτερ Μπένζαμιν αυτοκτόνησε το 1940 κυνηγημένος από τους ναζί αφού πρώτα κατάφερε να προδιαγράψει με προφητικό τρόπο στα γραπτά του την αφύπνιση του τέρατος και τον επερχόμενο παραλογισμό, οι ποιητικές προτάσεις και τα έργα της αρχιτεκτονικής και της εικαστικής πρωτοπορίας σκεπάστηκαν από σωρούς ερειπίων και τα φρικτά μνημεία του πιο ακραίου και μεγαλομανιακού εκφασισμού που δυνάστευσε για 15 χρόνια την Ευρώπη μετατρέποντας τη σε απέραντο «κρανίου τόπο» και κυρίως καταργώντας κάθε ηθικό φραγμό στους ανθρώπους…«Η ποίηση μετά το Άουσβιτς δεν έχει πια νόημα, είναι βαρβαρική» έγραψε ο Τιοντόρ Αντόρνο μετά τη φοβερή εκείνη εποχή...Κι όμως ο κόσμος μπόρεσε και πάλι να σταθεί όρθιος και να προχωρήσει..

Σήμερα υπάρχει η Ιστορία και το δικό μας μοναδικό όπλο, η μνήμη…Η περιήγηση στα σπαράγματα αυτής της φοβερής εποχής, ακόμη και όταν γίνεται με αφετηρία τις φωτογραφίες ενός αριστουργήματος της μοντέρνας αρχιτεκτονικής πρέπει να έχει το κουράγιο να αντιμετωπίζει ολόκληρη την αλήθεια και όχι μόνο το μικρό της - ίσως- μέρος που μας ενδιαφέρει…

Η Casa del fascio του Giuseppe Terragni, αυτή η στέρεη και στιβαρή αρχιτεκτονική χειρονομία, κατάφερε με γοητευτικό τρόπο να συναιρέσει την ποιότητα του κτιριακού κελύφους με την ιδιοφυή επεξεργασία και παραγωγή της εσωτερικής του «δομής», να παραθέσει και να συνθέσει με ρηξικέλευθο τρόπο τα «πλήρη και τα ανοίγματα» και να μετατρέψει την παρουσία του «ανοικτού και του κλειστού» σε ένα ερμηνευτικό δοκίμιο της αξίας του «κενού» χώρου στην οργάνωση της αρχιτεκτονικής λύσης. Με ριζοσπαστικό και καινοτόμο βλέμμα δεν δίστασε να συναρμόσει τα «φυσικά» υλικά της παράδοσης με τα «τεχνητά» της νεωτερικής παραγωγής και να στοιχειώσει σε κτισμένη πρόταση τις έννοιες της διαφάνειας και της περατότητας του κτιριακού οργανισμού. Έτσι με διακριτό τρόπο προχώρησε στην εξέλιξη και τη μετάβαση από μια υπερχιλιόχρονη κυριαρχία του συμπαγούς και του αδιαπέραστου σε μια καινοφανή αντιμετώπιση με τη διάτρησή του και την εισχώρηση του εξωτερικού χώρου στο εσωτερικό.

Με μοναδική μαεστρία πραγματοποίησε τη λειτουργική επίλυση συνταιριάζοντάς την με την οργάνωση ενός ισχυρού και ευανάγνωστου κατασκευαστικού κανάβου του φέροντα οργανισμού και αναδεικνύοντας τις ποιότητες της συνάφειας και της αλληλοκάλυψης ή της υπέρθεσης των κατασκευαστικών στοιχείων σε χαρακτηριστικές λεπτομέρειες και οριοθετήσεις της εσωτερικής λογικής του ίδιου του κτιρίου.Η κυκλοφορία μέσα στο κτίριο και οι μεταβάσεις, τα περάσματα και οι ανυψώσεις από στάθμη σε στάθμη αποτελούν τον πιο δυνατό εσωτερικό σχολιασμό της σχέσης του με το περιβάλλον και την κλίμακα μεγεθών της πόλης, ενώ ο χειρισμός της καταλυτικής επίδρασης του φωτός στη διάρκεια της μέρας και της νύχτας, αναδεικνύει και υπογραμμίζει τις εξαιρετικές συλλήψεις και της πιο μικρής λεπτομέρειας του κτιριακού οργανισμού και του λεπταίσθητα επεξεργασμένου μοντερνιστικού του κελύφους…

Όποιος Αρχιτέκτονας (ή μη) βρεθεί στην πόλη του Κόμο αξίζει να δει αυτό το υπέροχο «τεύχος»*** και βέβαια ό,τι άλλο μπορέσει(Novocomum,asilo infantile κλπ) για να νιώσει έστω για λίγο την ακατάλυτη πνοή της μεγάλης μοντέρνας αρχιτεκτονικής, τότε που εκείνοι που την υπηρετούσαν αναζητούσαν εκτός από τη στερέωση των κτιρίων τους ,την ίδια την «ηθική θεμελίωση» μιας καινούριας εποχής που θα ήτανε ταγμένη στην εξυπηρέτηση των πραγματικών αναγκών του ανθρώπου…

Odyss 23.11.08

*Ιταλός Αρχιτέκτονας (18.4.1904-19.7.1943),ο σημαντικότερος εκπρόσωπος του αποκαλούμενου ποιητικού ρασιοναλισμού στη μοντέρνα αρχιτεκτονική, με σημαντικό έργο στη διάρκεια του μεσοπολέμου,το μεγαλύτερο μέρος του οποίου δημιούργησε στην πόλη του Κόμο στη Β.Ιταλία.

**Η γνωστή καλτ ταινία του γερμανικού εξπρεσιονισμού , γυρισμένη το 1919-20 από το σκηνοθέτη Robert Wienne

***τεύχος=κτίσμα (από το ρήμα τίκτω)