Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ

Η ιδιοπροσωπία και η αρχιτεκτονική των μικρών πραγμάτων

απέναντι στη σκηνοθεσία των μαζών

και τα απαστράπτοντα κατασκευάσματα

μιας «κοινωνίας της παρακολούθησης»

Ποιος είπε πως η Κίνα δεν είναι μια μεγάλη χώρα με ένα πολιτισμό που φτάνει βαθιά πίσω στο χρόνο;
O Κομφούκιος κι ο Λάο Τσε υπήρξαν σημαντικές πνευματικές μορφές που διατύπωσαν με σοφία τα διδάγματα του χρόνου και της ύπαρξης και μέχρι σήμερα εξακολουθούν να αποτελούν εμβληματικές παρουσίες αυτού του μακρινού πολιτισμού της Ανατολής που με τον τρόπο του τόπου και των ανθρώπων που τον κατοίκησαν πρόσφερε τη δική του ξεχωριστή συμβολή στην υπόθεση και την εξέλιξη του πολιτισμού όλου του κόσμου.
Εμείς γνωρίσαμε την Κίνα πολύ πιο πρόσφατα στον απόηχο της επανάστασης που άγγιξε τη νεολαία της αφύπνισης και έδωσε χώρο για συνθήματα στον ίδιο το Μάη του ’68, αλλά την ίδια στιγμή κατασπάραξε κι αυτή πολλά από τα παιδιά της στις πλατείες του Πεκίνου και στις πιο μακρινές επαρχίες στο Σετσουάν και στο Θιβέτ..Πως μπορεί να μη μιλήσει κανείς μετά τη μεγάλη επίδειξη της τελετής που σκηνοθέτησε ο Ζαν Γιμού, ο σκηνοθέτης που κάμποσα χρόνια πριν στα όρια της καταγγελίας μας τράβαγε στις αίθουσες των σινεμά για να «σηκώσουμε» μαζί του τα κόκκινα φανάρια του σπαραγμού του για τα συναισθήματα των απλών ανθρώπων αυτής της μεγάλης χώρας;

Τι μπορεί να πει κανείς για όσα και σήμερα κρυμμένα πίσω από τις λαμπερές εικόνες των ολυμπιακών εγκαταστάσεων επιμελώς ή και με κυνισμό μερικές φορές αποκρύπτουν μια πραγματικότητα που αλήθεια δεν αξίζει σ’ αυτό το σπουδαίο λαό;
Xτες ακόμη ακτιβιστές κατάφεραν να κρεμάσουν πανώ στο υπέρλαμπρο κτίριο της κεντρικής τηλεόρασης στο Πεκίνο (σχεδιασμένο από τον Ρεμ Κουλχάας) με τη φράση «ελευθερώστε το Θιβέτ» κι εγώ σκέφτηκα πως θα΄ταν πιο εύστοχο αν έγραφαν «ελευθερώστε το Ιντερνετ» δηλαδή τη δυνατότητα των ανθρώπων να έχουν ένα βλέμμα ανοιχτό στον κόσμο…
«Η αρχιτεκτονική του προσώπου» είναι η καταλυτική σύγκριση του δικού μας μικρού αλλά
ανοιχτού στην ιδιοπροσωπία τρόπου απέναντι στη σκηνοθεσία του ατέρμονος πλήθους που δημιουργεί εικόνες και επιβάλλει την πρότασή του μέσα από την εξουθενωτική ρυθμική σκηνοθεσία των αμέτρητων μονάδων που παρατάσσονται και υπακούουν ταυτόχρονα στη δεσποτική μπαγκέτα του ενός και μόνου μεγάλου αδελφού…Ήταν τόσο εξώφθαλμη ετούτη η παρατήρηση την ώρα της σπουδαίας αυτής τεράστιας θεατρικής και σούπερ τεχνολογικής τελετής που μου έφερε ασυναίσθητα στο νού όχι τις εικόνες από την Ολυμπιάδα του Βερολίνου όπως τις κατέγραψε με το δικό της ανεπανάληπτο τρόπο η Λένι Ρίφενσταλ αλλά τις μεγάλες παρελάσεις της Νυρεμβέργης το ΄33 από το «Θρίαμβο της θέλησης» της ίδιας δημιουργού όπου με δραματικό τρόπο στοιχειοθετείται ο χαρακτήρας του απολυταρχισμού (κάθε απολυταρχισμού) ως μια τεράστια σκηνοθεσία εικόνων και συμβόλων που υποτάσσει και υπνωτίζει τις άφωνες μάζες..

Οι ποιητικές εικόνες μπορούν να χαθούν έτσι μέσα σε μια τεράστια χοάνη του πλήθους που καταπίνει τα πάντα και εκπέμπει αυτό που εγώ τελικά αποκόμισα ως αίσθηση.Το αμέτρητο(υπάκουο) πλήθος,οι άνθρωποι μικρές κουκίδες στη μάζα,η υποταγή στα κελεύσματα της μιας και μόνης αρχής ,η απαρέκκλιτη ματιά και η έσχατη κοινή από όλους χειρονομία που καθορίζει τη ροή των πραγμάτων,προσφέροντας ίσως την ψευδαίσθηση μιας υπερδύναμης που είναι ικανή να τα πλημμυρίσει όλα και να τα καταπνίξει αν χρειαστεί…

Κορίτσι με περιστέρια,Πάρος 400-450 π.Χ.,

Μητροπολιτικό μουσείο Νέας Υόρκης

Και μερικές μέρες πριν στις Λεύκες της Πάρου, τα υπέροχα μικρά μοναστήρια του νησιού και τη συλλογή των εικόνων και των σπαραγμάτων του παριανού μαρμάρου που κάνουν μια άλλη διήγηση του βίου, όλα βγαλμένα με ένα άλλο μέτρο μέσα από τις διαδρομές του Αιγαίου αρχιπελάγους και την αξεπέραστη αξία του προσώπου του «έσχατου» όντος, να τοποθετούν τη ματιά κοντά στις λεπτομέρειες των ματιών ,των χεριών, του σώματος της ανθρώπινης μορφής κέντρου και εικόνας του ίδιου του σύμπαντος…
Αυτή είναι τελικά και η διαφορά μας από ετούτο το μεγάλο λαό. Μικρό μέγεθος, κλίμακα κοντά στο ανθρώπινο μέτρο και το βηματισμό μιας δρασκελιάς, ανάδειξη του προσώπου στη μοναδική θέση του όλου γεγονότος της ύπαρξης…Και αυτό μετασχηματίζεται σε όλα… Από τους αρχαίους ναούς στ΄αγνάντι του θαλασσινού τοπίου ίσαμε τα υπέροχα πορτραίτα των βυζαντινών αγίων και τους απέριτους μικρούς θόλους των διάσπαρτων εκκλησιών στα νησιά και τις βουνοκορφές…Η αρχιτεκτονική ενός τόπου έχει κυρίως να κάνει με τον τρόπο που η ματιά και η αντίληψή μας στο χρόνο στήνει και σμιλεύει το ίδιο το ανθρώπινο πρόσωπο και το καθιστά κέντρο ενός κόσμου όπου η παρουσία του αποτελεί τη μοναδική και ανεπανάληπτη για τον καθένα εικόνα που συνοδεύει την ύπαρξη και μπορεί να λέει όσα δεν λένε χίλιες λέξεις όπως θά΄λεγαν και οι μακρινοί μας φίλοι οι κινέζοι…

Οdyss 18.08.2008

Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΩΣ ΚΙΒΩΤΙΟ ΜΝΗΜΗΣ

Eπίσκεψη στην Κωνσταντινούπολη
και ατέρμονη περιήγηση στα θραύσματα
και τα σπαράγματα που εικονογραφούν

την τοπογραφία του συναισθήματος και της μνήμης

Eικόνες άρρητου κάλλους…Ανθρώπων τόποι και περιηγήσεις στην τεράστια επτάλοφη γεωγραφία που για χιλιάδες χρόνια στέκει ανάμεσα στις συρμές τριών θαλασσών συντηρώντας στους χρόνους μια μοναδική μνημείωση που όσο περνά ο καιρός απλώνει τα όριά της ξεπερνώντας τείχη και ηπείρους και ανακατεύοντας ανθρώπους και δόγματα, φυλές και βίους, την πίστη και την προσδοκία, το αίσθημα μιας αειφόρας ομορφιάς…Κωνσταντινούπολη 2008…Η πόλη και η αρχιτεκτονική των μεγάλων προθέσεων,ο Ανθέμιος και ο Ισίδωρος στο συμπαντικό τρούλο μιας υπερχιλιόχρονης δέησης στη μέγιστη Αγία Σοφία,ο Σινάν στο γοητευτικό πλάσιμο μιας αρχιτεκτονικής καλλιγραφίας στο Σουλεϊμάνιγιε ,ιδιοφυές τέκνο του μεγάλου ταλέντου του,ο Θεόδωρος Μετοχίτης στη Μονή της Χώρας αναπέμποντας μια δοξαστική εικονογραφία εκλεπτυσμένης κομψότητας και μετατρέποντας τις χρωματιστές ψηφίδες μιας μοναδικής τεχνικής σε μικρά λάμποντα αστέρια μιας εκκλησιαστικής τοιχογραφίας με μωσαϊκά που περικλείει τον ουρανό και τ’ άστρα μαζί…

Η αρχιτεκτονική ως ευρύχωρο και αείχωρο κιβώτιο μνήμης και της Ιστορίας της ίδιας…Ρωμιοί και έλληνες, οθωμανοί και τούρκοι και αρμένηδες και εβραίοι ,ανθρώπων γένη και φυλές ατελείωτες στη μεγάλη χοάνη του χρόνου και τη φυσική θέση-προικιό μιας μοναδικής πόλης, δημιούργησαν στο πέρασμα των εποχών άλλοτε με τη δύναμη κι άλλοτε με την προσμονή και πολλές φορές με τον πόνο και το σπαραγμό του εφήμερου ανθρώπινου βίου,μια καταπληκτική πόλη με χιλιάδες σήμερα πρόσωπα που όταν αφεθεί κανείς να τον παρασύρει στους ρυθμούςτης μπορεί να ακούσει μέσα του βαθιά την πιο δυνατή εσωτερική κραυγή που μπορεί να του θυμίζει το μεγαλείο της ύπαρξης και την ίδια ώρα να του υπενθυμίζει το βουβό θρήνο και το σπαραγμό των όντων για την αναπότρεπτη θνητότητά μας…

Η αρχιτεκτονική και η τέχνη ,μαζί με τον έρωτα, είναι η μοναδική μας απάντηση στη φθορά και αναμφίβολα μας δίνουν τη δύναμη και το βλέμμα που χρειαζόμαστε κάθε στιγμή για να ξεκλέψουμε λίγο χρόνο και να μπορέσουμε να ανασυνθέσουμε έστω για λίγο ,στη μικρή έκλαμψη της παρουσίας μας, ένα μικρό είδωλο του θόλου της αιωνιότητας…Τι άλλο αλήθεια πέρα από αυτή την παραδοχή εκφράζουν οι τρούλλοι και οι ατέλειωτοι μικροί και μεγαλύτεροι θόλοι στις εκκλησιές, στα τζαμιά, στις συναγωγές σε όποιους τόπους λατρείας ύψωσαν οι άνθρωποι κόντρα στους χρόνους για να δείξουν με τον πιο συμβολικό και κυριολεκτικό θα έλεγα τρόπο την προς τα πάνω αναζήτηση και ανύψωσή τους στο τέλος..;
Kαι το ίδιο έκαναν στα πιο λαμπρά παλάτια και στα σπίτια τους ακόμη και τα πιο απλά κι αυτονόητα γεμίζοντάς τα με στέγες και φωταγωγούς και καμάρες ,που γεφύρωναν με τα φθαρτά πολλές φορές υλικά τους την τεράστια απόσταση τους από την οροφή των άστρων που πάντα ήθελαν να διανύσουν ίσαμε να γίνουν σαν τη σκόνη που τα πλάθει κι οι ίδιοι…

Ο ανώνυμος σπουδαίος ψηφιδογράφος και τοιχογράφος στην Αγία Σοφία και τη Μονή της Χώρας που αποτύπωσε για πάντα με χρυσά κομμάτια και χιλιάδες αποχρώσεις την Υπέρμαχο στρατηγό και τον Σωτήρα, την πορφύρα και το κλέος τρανών αυτοκρατόρων και το θλιμμένο βλέμμα της δεόμενης μοναχής, ο οθωμανός καλλιγράφος που έφτιαχνε τη μοναδική τουργκά (υπογραφή του σουλτάνου),δείγμα ακατάλυτο της αξεπέραστης μαεστρίας των χεριών του και αιώνιο σύμβολο μιας προσωπικής παρουσίας, ο μάστορας που έντυσε το Χαρέμι στο Τοπκαπί με τα χιλιάδες μπλε και πράσινα ανεικονικά πλακάκια Ιζνίκ με τη δική του πίστη ιστορημένα μόνο με θέματα φυτικά, ο ανώνυμος δημιουργός του υπέροχου γκράφιτι κοντά στο Κουμ Καπί που μια βραδιά τυχαία βρήκα στο δρόμο μου περπατώντας στα στενά σοκάκια,δεν έκαναν τίποτα διαφορετικό από το «…θέτουν εν έργω την α-λήθεια της ύπαρξης» κατά τη διατύπωση του Μ.Χάϊντεγκερ… ‘Οπως ο Ευφρόνιος ,ο Λεονάρντο ντα Βίντσι και ο Μιχαήλ Άγγελος, ο Πανσέληνος,ο Δαμασκηνός, ο Θεοφάνης ο Κρής, ο Αντρέι Ρουμπλιώφ ,ο Φώτης Κόντογλου και ο Ν.Γ.Πεντζίκης, ο αγαπημένος μου Τζάκσον Πόλλοκ που ριπίζοντας έξω από τα όρια του καμβά και της ίδιας του της υπόστασης,πραγματοποιούσε αθέλητα την πιο καταστατική επανασύσταση της ουσίας και της ίδιας της εικόνας του κοσμικού χάρτη μέσα από τα σπαράγματα του χρώματος…

Κωνσταντινούπολη…Κιβώτιο μνήμης ,κιβωτός μιας αέναης ριπής των βλεμμάτων και των σωμάτων…Τόπος και τοπίο ανθρώπων.. "Η" Πόλη...

Odyss 19.07.08

Η ΟΜΟΡΦΙΑ ΘΑ ΣΩΣΕΙ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ...

Με αφορμή μια εικόνα από το τοπιογραφικό έπος

του Αγίου Νικολάου στην Κρήτη
που ξεκινά στο "θέατρο συμβάντων" του κόλπου

και φτάνει ίσαμε τα μιτάτα του Καθαρού στην Κριτσά

Κόλπος Μεραμπέλλου & QE2 φωτο.Μ.Πεπόνης /2007

Μια εξαιρετική φωτογραφία του κόλπου του Μεραμπέλλου τραβηγμένη πέρυσι τέτοια εποχή από το φίλο αρχιτέκτονα Μ.Πεπόνη, ήταν η αφετηρία για ένα σύντομο σχόλιο στην ευλογημένη ομορφιά του τόπου μου που δεν κατάφερε ακόμη να την καταστρέψει η επέλαση της «ανάπτυξης» όλα αυτά τα τελευταία 45 χρόνια.

Η κλειστή θάλασσα του Αγίου Νικολάου μοιάζει με ένα ανοικτό τοπίο συμβάντων ,σχεδόν σαν την σκηνή ενός θεάτρου, καθώς ορίζεται στο βάθος του ορίζοντα από τη μοναδική τοπιογραφική εποποιία των Σητειακών βουνών που αλλάζουν χίλια χρώματα με τις ώρες και τις εποχές και μνημειώνουν το σκηνικό μιας ατέλειωτης παράστασης που εξελίσσεται στον τόπο από την εποχή που τον κατοίκησαν άνθρωποι και θεμελιώσανε στο χρόνο σκάλες και ιερά βαφτίζοντας τη γή τους Λατώ κι Ολούντα και Γουρνιά και κτίζοντας βασιλικές σε κάμπους με εκτυφλωτικές σμαραγδένιες τοιχογραφίες και κάστρα άπαρτα σε νησιά που φαίνεται να πλέουν σαν σκαριά στα ήρεμα νερά του κόλπου .Αναφέρομαι βέβαια στην Παναγία την Κερά στον κάμπο της Κριτσάς και το οχυρωμένο νησί της Σπιναλόγκας που συντηρούν τις μνήμες του πολύχρονου βίου και του πόνου των ανθρώπων του Τόπου μας.

Όλη η περιδιάβαση κοντινή κι από απόσταση σε τούτο το μοναδικό τοπίο –προικιό της φύσης και κοινή εμπειρία σε όσους μένουν ή έρχονται για να το προσκυνήσουν, είναι μια διαρκής «εγκατάσταση» μια μοναδική περίτεχνη τοπιογραφική διαδραστική εμπειρία (land art interactive performance) που ωχριούν μπροστά της οι λιλιπούτειες χειρονομίες των τεχνητών τοπίων και των εφήμερων καλλιτεχνικών δράσεων των πιο φημισμένων καλλιτεχνών και των γκαλερί του κόσμου. Ο Christo και η Νέλλα Γκόλαντα, η Μartha Schwartz και ο Dennis Oppenheim , σύγχρονοι διεθνώς αναγνωρισμένοι καλλιτέχνες και αρχιτέκτονες με άποψη και

έργο στιβαρό στο τοπίο είμαι σίγουρος πως θα ζήλευαν αυτή την ασύλληπτη στα μάτια πολλών –ίσως και τα δικά μας- εικονογραφική εποποιία του τοπίου της περιοχής μας αν είχαν την τύχη να βρεθούν για λίγο εδώ και να νιώσουν τη μαγική καταβύθιση στις εσχατιές της μοναδικής ομορφιάς που αφειδώλευτα καθημερινά μας περιβάλλει. Εμείς αλήθεια το καταλαβαίνουμε;

Mια φωτογραφία λέει τόσες λέξεις ,την ώρα που το σκαρί ενός υπερωκεάνιου γλιστρά σαν χάρτινο καραβάκι της παιδικής μας συνθήκης μέσα στα καταγάλανα νερά του Μεραμπέλλου διαπλέοντας τις αρχετυπικές διαδρομές και των μινωικών σκαριών την ώρα που ξανοίγονταν στο ταξίδι για τις πυραμίδες. Στο βάθος τα Σητειακά βουνά βγαλμένα λες από το μυστικό χέρι ενός καλλιγράφου του τοπίου σαν τον Χοκουσάι ή το βυζαντινό Κλόντζα μας πάνε μακριά στο χρόνο την ώρα που οι τιτάνες πάλευαν να στοιχειώσουν το έρεβος ανακατεύοντας βουνά και γη και αφήνοντας στο δέρας τους σημάδια ανεξίτηλα χαυγάδες και φαράγγια σαν το Χα και βυθούς άπατους γεμάτους με τα νερά της Λίμνης του Αγίου Νικολάου όπου λουζότανε η Βρυτόμαρτις.

Η αρχιτεκτονική αυτού του τοπίου είναι το έπος μιας αιώνιας ,χαμένης στο χρόνο μάχης των στοιχειών με τη γη που η δική μας πρόσκαιρη στιγμή δεν είναι ικανή να διαταράξει , μπορεί ίσως να καταστρέψει μερικές εικόνες της. Τα δικά μας μικρά εφήμερα κατασκευάσματα ας υποκλιθούν σε τούτη την αναπότρεπτη ανάγκη μόνο. Να υπηρετήσουν αυτή την ομορφιά τη μόνη ίσως που μπορεί να σώζει τον κόσμο (μας) όπως έγραψε κι ο Ντοστογιέφσκι..

Odyss 24.6.08

Η ΔΙΗΓΗΣΗ ΤΩΝ ΤΟΙΧΩΝ

ή κάτω τα χέρια από τα διαμάντια
της Διονυσίου Αρεοπαγίτου

Χανιά,τοίχος στην παλιά πόλη (φωτ.Odyss/1.6.08)

Διονυσίου Αρεοπαγίτου 17 & 19 , Αθήνα

(φωτ.: areopagitou17.blogspot.com)

Mε αφορμή ένα ταξίδι στα Χανιά και στο ΚΑΜ στις 31/5/08 ,όπου μίλησε ο καθηγητής Δημ.Φατούρος για το έργο μιας ζωής, επιχειρώντας μια γοητευτική και συνάμα περιεκτική περιήγηση στα ίχνη μιας διαδρομής δικής του και του τόπου τα τελευταία 60 χρόνια, βρέθηκα να φωτογραφίζω για μια ακόμη φορά τα σπαράγματα των υπέροχων αναλημματικών τοίχων της παλιάς πόλης που από την πρώτη μου κιόλας επαφή μου΄ χαν ασκήσει μια εξαιρετική γοητεία.

Δεν ξέρω γιατί εκέινη την ώρα μου ήρθαν και πάλι στο νού τα δυο κτίρια της οδού Διονυσίου Αρεοπαγίτου στην Αθήνα που (και) ο κυνικός δημιουργός του νέου μουσείου της Ακρόπολης θέλει να εξαφανιστούν για πάντα, θυσία κι ανάλγητη πράξη πουριστικής και συνάμα κυριαρχικής διάθεσης στο βωμό μιας πομπώδους και κατακτητικής αρχιτεκτονικής παρουσίας του σταρ σύστεμ που σχεδόν στηλίτευσε ο Κένεθ Φράμπτον πριν μερικές μέρες στην Αθήνα αλλά το άκουσαν φαίνεται ελάχιστοι…
Ποιος μπορεί αλήθεια να πείσει εμάς όλους τους υπηρέτες μιας μοντέρνας ή έστω μοντερνιστικής συνθήκης της Αρχιτεκτονικής που βλέπομε τα Ξενία του Κωνσταντινίδη να καταρρέουν, τα έργα του Ζενέτου να κατεδαφίζονται, τα αρχαιολογικά μουσεία δέιγματα του ήθους μιας άλλης εποχής να αλλοιώνονται βάναυσα , το τοπίο παντού να καταστρέφεται χωρίς καμιά περίσκεψη και επιστροφή πια, τα εμβληματικά κτίσματα του μοντερνιστικού έπους του μεσοπολέμου να αγνοούνται συστηματικά και να μην προστατεύονται, τα χωριά και τις μοναδικές χώρες των νησιών μας να παραδίδονται σε μια αηδιαστική οικιστική υπερεκμετάλλευση, τα αληθινά και ταπεινά εμβληματικά παραδείγματα μιας μοναδικής λαϊκής αρχιτεκτονικής παντού να παραμελούνται (π.χ. σπίτι του Ροδάκη στην Αίγινα), τα μνημειακά σύνολα μάρτυρες μιας αιώνιας στοιχείωσης της ανθρώπινης δημιουργικότητας να εγκαταλείπονται στη μοίρα τους, πως το διεθνές κατασκευαστικό αλισβερίσι που γεμίζει παντού με αδιάφορα υβρίδια τους ιερούς τόπους όπου γης και τις έσχατες απαντοχές του ανθρωπογενούς σύμπαντος της αρχιτεκτονικής, πρέπει να ακυρώσει τα πάντα στο πέρασμά του;
ΓΙΑΤΙ η πόλη της Αθήνας και το αστικό της τοπίο πρέπει να στερηθεί ένα μέρος της γοητευτικής της διήγησης που μπορεί να ανακαλύπτει κανείς στα μονάκριβα μικρά της δημιουργήματα που λάμπουν σαν κρύσταλλα μέσα στο έρεβος και την απίστευτη υστερία μιας ανελέητης και μονοδιάστατης αρχιτεκτονικής υπερκαταναλωτικής καταβύθισης;…Όχι , φτάνει πια η ανοχή σ΄εκείνους που αρνούνται να υπερασπιστούν τις ετερότητες και τα αλλεπάλληλα ιζήματα της στρωματογραφίας της πόλης και αποφασίζουν με οριακές πλειοψηφίες να καταργήσουν τη δυνατότητα της ματιάς μας να ανακαλύπτει τις πιο ισχυρές εμπειρίες της εσωτερικής μας ανθρώπινης όρασης…Τόσο έχουν τυφλωθεί πια ορισμένοι ταγοί στο υπό κατάρρευση κεντρικό πολιτικό μας σύστημα;…Κάτω τα χέρια από τη μνήμη της πόλης, μοναδική μας αντίσταση στη λήθη και την ηλιθιότητα που όπως και το σύμπαν δεν φαίνεται να έχει όρια…Να εναντιωθούμε με όλους τους τρόπους στην κατάργηση του ίδιου του «λόγου» και να δυναμώσουμε τη φωνή όλων εκείνων που κατανοούν αλλά κι εκείνων που είναι ακόμη αδιάφοροι πως ο κόσμος μας μπορεί να χωρεί και όλους εμάς όσο χωρεί τις διαφορετικότητές μας και όσο μπορούμε ακόμη να συγκινούμαστε από την υπέροχη θέα αυτών των δυο μοναδικών κτισμάτων κάτω από την Ακρόπολη ,που όπως και το εξαιρετικό σχολειό του Π.Καραντινού στην οδό Καλλισπέρη παραδίπλα ή το εξαίσιο σπίτι του Ζάννα του Δ.Αντωνακάκη λίγο πιο ΄κει στην ίδια γειτονιά μας επιτρέπουν να βιώνουμε με λογισμό και μ΄όνειρο τις αληθινές εικόνες μιας Αρχιτεκτονικής που δεν φοβάται τον άνθρωπο…

Οdyss 4.06.08

ΚΤΙΣΜΑ ΕΙΣΟΔΟΥ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΧΩΡΟ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΚΕΡΑΣ ΣΤΗΝ ΚΡΙΤΣΑ ΛΑΣΙΘΙΟΥ

Φωτ :.Erieta Attali

ΕΝΑΣ ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΣ ΑΝΑΛΗΜΜΑΤΙΚΟΣ ΤΟΙΧΟΣ
…υποδοχή ξενάγησης στις σμαραγδένιες τοιχογραφίες της Κεράς

Μια στενή λωρίδα γης μήκους 40 μ. με ελάχιστο βάθος, που σταδιακά μηδενίζεται, σχεδόν σαν λεπίδα στο σχήμα ενός σκαληνού τριγώνου ήταν ο διαθέσιμος χώρος για την ανάπτυξη ενός κτίσματος για τη στέγαση, στον κεντρικό δρόμο από την Κριτσά στον Άγιο Νικόλαο, βασικών λειτουργιών εξυπηρέτησης ενός μεγάλου πλήθους που συρρέει στη βυζαντινή Παναγία Κερά, ένα μοναδικό και εξαιρετικά διατηρημένο εκκλησιαστικό μνημείο της Κρήτης.

Ένα κτίσμα-ανάλημμα που συγκρατεί τον ελαιώνα, ένας τοίχος δυο διαστάσεων που με τρόπο σχεδόν κρυπτικό στο μεγαλύτερο μέρος του φιλοξενεί τα ελάχιστα που αποζητά ο περιηγητής την ώρα του θερινού μεσημεριού για να περάσει το κατώφλι για μια θαυμαστή ξενάγηση στις σμαραγδένιες και τις βαθύχρωμες πινελιές μιας μοναδικής τεχνοτροπίας συντηρημένης με μεράκι κάτω από τον τρούλο και τις θολωτές καμάρες που άφησε ο χρόνος να λάμπουν μέσα στον κάμπο με τις ελιές και τα κυπαρίσσια.

Ένας τοίχος από πέτρα που ενσωματώνει στο ελάχιστο βάθος του μόνο όσα λιγοστά χρειάζονται συμπαραθέτοντας με ρυθμό λίγα ανοίγματα και δυο σκιασμένους χώρους, απαντοχή για τον ήλιο του καλοκαιριού, μια κτισμένη κουρτίνα λες που επιμελώς αποκρύπτει τα περισσότερα και αφήνει να φαίνονται τα απαραίτητα στρέφοντας το βλέμμα στα γυρωτραφισμένα χωράφια, τις ξερολιθιές που ορίζουν το τοπίο με τους ελαιώνες τριγύρω.

Οdyss 27.05.08

3 ΣΧΟΛΕΙΑ & 3 ΣΧΟΛΙΑ

Τρία βιώματα σε τρεις εποχές
Κοινός τόπος το «μοντέρνο»και οι αντοχές του

Τρία δημοτικά σχολεία …Στην Κριτσά Λασιθίου κοντά στον Άγιο Νικόλαο, τον τόπο που μεγάλωσα και τέλειωσα το δημοτικό, στα Πευκάκια στην Αθήνα (του Δημ.Πικιώνη/1931-32) όπου σπούδασα στην Αρχιτεκτονική και τη ζωή της μεγάλης πόλης, στην οδό Καλλισπέρη κάτω από την Ακρόπολη (του Π.Καραντινού/1932),όπου με βγάζουν καμιά φορά τα βήματά μου όταν βρεθώ στο Ηρώδειο σ’ αυτές τις μικρές σύντομες επισκέψεις στο κλεινόν άστυ, που εξακολουθώ πάντα όταν τα καταφέρνω να βάζω στο προσωπικό μου ημερολόγιο…Τι κοινό έχουν μεταξύ τους; Στη δική μου συνείδηση και μνήμη, στη δική μου αντίληψη για το κτισμένο και τη λειτουργία του δημόσιου κτιρίου, αντιπροσωπεύουν τρεις διαφορετικές χρονικά αλλά ουσιώδεις –αν και καταγωγικά όχι απομακρυσμένες- εμπειρίες, που δεν παύουν να ασκούν πάνω μου εκτός από επιρροή και μια κρυφή γοητεία…

Δημοτικό σχολείο Κριτσάς Λασιθίου/ φωτο. odyss

Κριτσά 1965-1971…Μαθητής στο δημοτικό σχολείο, ένα ολότελα μοντερνιστικό κτίριο που είχε αράξει σαν παλιό υπερωκειάνιο στην άκρη του οικισμού, νωρίς ήδη από το 1938,ως απόρροια κι αυτό ενός μακρόπνοου προγράμματος (σχολικών κτιρίων) που ξεκίνησε η δεύτερη κυβέρνηση Βενιζέλου, με υπουργό παιδείας το νεαρό τότε Γ.Παπανδρέου, αναγκαίο βήμα για τη στοιχειώδη οργάνωση των εκπαιδευτικών μηχανισμών του αστικού εκσυγχρονισμού του μεσοπολέμου που διακόπηκε βίαια από δικτατορίες. πολέμους και εμφυλίους που σημάδεψαν τον τόπο οριστικά…Τα χρόνια της πρώιμης επαφής με τους θεσμούς της σχολικής εκπαίδευσης. Με τα βήματα μιας πρώτης διαφυγής στη γνώση και τη γοητεία μιας ατέρμονης περιήγησης, η αναζήτηση της προσωπικής ελευθερίας –ίσως- εμείς έτσι το προσλαμβάναμε τότε, που θα μας έφερνε σ΄ επαφή με θαυμαστούς καινούριους κόσμους…Η δασκάλα μου των τριών πρώτων χρόνων λεγόταν Ελευθερία (!). Μας έμαθε τα πρώτα γράμματα με το αναγνωστικό «του Πέτρου και της Έλλης».αυστηρή και δίκαιη, συστηματική και αδέκαστη ακόμη και με τους «καλούς» μαθητές για τους οποίους δεν είχε κανένα δισταγμό να κάνει επίδειξη αυστηρότητας χρησιμοποιώντας πολλές φορές και την οδυνηρή αμυγδαλόβεργα και βεβαίως φέρνοντας στην τάξη ως παρατηρητή και τη μικρή Σοφία, την κόρη της, που διαβολικά προτιμούσε μόνο εμένα μόνιμα για συγκάτοικο στο ίδιο θρανίο…Το δημοτικό σχολείο της Κριτσάς ευτυχώς υπάρχει ακόμη εκεί…Με μια ενδιαφέρουσα ισορροπία μνημειακών επιλογών (κύρια είσοδος με φαρδιά κλίμακα με φοίνικες ,ολοφάνερα μεγάλο μέγεθος σε σχέση με τα κυρίαρχα μεγέθη γύρω) και μοντερνιστικών πλαστικών και τυπολογικών στοιχείων (όγκος κλιμακοστασίου με μακρόστενο κατακόρυφο συνεχή φεγγίτη, μεγάλα ανοίγματα στο νότο, καθαρή γεωμετρική φόρμα) αποτελούσε μόλις ολοκληρώθηκε σημείο αναφοράς και τοπόσημο ολόκληρου του ιστορικού ιστού του οικισμού, εμπλουτίζοντάς τον με μια δυναμική λειτουργική πολεοδομική παράμετρο ιδιαίτερα ευδιάκριτη και εμβληματική μέχρι σήμερα. Είναι δύσκολο να γκρεμίζεις σχολεία και εκκλησίες,ίσως…Διαφορετικά η κτιριακή στρωματογραφία του τόπου μας θα΄χε γίνει από καιρό φτωχότερη με τη σύγχρονη μανία «ανανέωσης» και απόλυτης αξιοποίησης κτισμάτων, αδόμητων εκτάσεων και τοπίου, με τη διάθεσή τους στην αδηφαγία μιας ολότελα εκχυδαϊσμένης και μαζικής οικιστικής υπερπλήρωσης που ξεπερνά απολύτως τη φέρουσα ικανότητα των τόπων μας και έχει από καιρό καταστρέψει με κάθε τρόπο το περιβάλλον και το φυσικό τοπίο, μετατρέποντας τα πάντα σε μια τεράστια ταμειακή μηχανή…

Δ.Πικιώνης /Σχολείο στα Πευκάκια (1931-32)

Αρχιτεκτονική Σχολή ΕΜΠ…Αθήνα 1977-1983…Πέμπτο εξάμηνο ,1979, επίσκεψη στα Πευκάκια στο σχολείο του Πικιώνη…Μια ενότητα κτισμάτων αρθρωμένη με το μοναδικό τρόπο της ανταπόκρισης σε μια φιλική και αντιιεραρχική ανθρώπινη κοινότητα, με κλίμακες οικείες και αναφορά στους δεσμούς των μικρών μαθητών με τις αναλογίες και τη λογική της κοινοτικής συνεύρεσης και της διαφορετικότητας. Η τάξη – μονάδα με τη δική της αυλή, ένας κόσμος ολόκληρος και αυτόνομος,μέρος ενός μεγαλύτερου συνόλου πραγμάτων…Με τον ήλιο και τον αγέρα να κυκλοφορεί ελεύθερα, με την ιεραρχική προσέγγιση του σχολείου-μνημείου να καταλύεται επιδεικτικά, με τη διάθεση της αρχιτεκτονικής – του μοντερνισμού – να συμβάλει με το δικό της εμπνευσμένο τρόπο στη διατύπωση μιας κτισμένης αλληγορίας, στη διαμόρφωση ενός δημόσιου χώρου που ανταποκρίνεται θετικά στο αίτημα για μια οργάνωση του κοινού βίου μέσα από την ελπίδα και τις προσδοκίες που εξέφραζε το πολιτικό όραμα εκείνης της περιόδου…Θυμάμαι το Δημήτρη Αντωνακάκη και τη Μπούκη Μπαμπάλου, δασκάλους και πολίτες ταυτόχρονα , να μας ξεναγούν , ένα σμάρι νεαρά φοιτητούδια, στις μορφές και το σχήμα ενός νεωτερικού Αρχιτέκτονα – στην αρχή – που δεν δίσταζε να μετασχηματίζει μαζί με όλη εκείνη την ηρωική γενιά του μεσοπολέμου , το αίτημα για το ξεπέρασμα της υπανάπτυξης σε κτισμένο τοπίο συμβάντων δεμένων με τις πραγματικές ανάγκες της ανθρώπινης κοινότητας. Ο Δημήτρης και η Μπούκη ,τριάντα χρόνια μετά, εξακολουθούν πάντα να διδάσκουν με την επιμονή, το ήθος και τη δημιουργική τους κατάθεση, πως η Αρχιτεκτονική είναι μια υπόθεση που οφείλει να υπηρετεί τους ανθρώπους και δεν έχει σχέση μόνο με τις ικανότητες και το ταλέντο αλλά κυρίως με τις επιλογές και τις προτιμήσεις μας…

Π.Καραντινός/Σχολείο στην οδό Καλλισπέρη & Καρυάτιδων (1932)

Οδός Καλλισπέρη…Καλοκαίρι 2007…Παράσταση στο Ηρώδειο. Σταθμεύοντας εκεί κοντά (δίπλα σχεδόν στο γιαπί του νέου μουσείου της Ακρόπολης) βρέθηκα χωρίς να το καταλάβω να περιεργάζομαι κάτω από το φως του φεγγαριού , τη φιγούρα και το στιβαρό σχήμα ενός άλλου εμβληματικού κτιρίου που μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση πάντα…Του σχολείου του Πάτροκλου Καραντινού…Στην αρχή δεν είχα ακριβώς καταλάβει που είχα βρεθεί. Μετά ξαφνικά μέσα μου είπα «ναι, αυτό είναι»...Το κτίριο λουσμένο από τη λάμψη της σελήνης να στέκει πάντα εκεί χρόνια μετά, μετασχηματίζοντας με το λεξιλόγιο του έπους του μοντερνισμού, το δίδαγμα και την αναλογία του σηκού του Παρθενώνα, διαρκούς μνημείου και ακατανόητου ίσως ακόμη για πολλούς μορφώματος και επιτομής μιας ανώτερης συνείδησης του «πραγματικού», σε γεωμετρική αφαιρετική και ποιητική διατύπωση ενός αυτόνομου και λειτουργικά αυτονόητου κτιριακού οργανισμού που δεν φοβάται τη σύγκριση και τον αληθινό διάλογο με τις απώτερες και τις πρόσφατες αρχιτεκτονικές αποθέσεις που το περιβάλλουν…Αυτά σκεφτόμουν και μειδιούσα παρακολουθώντας την πρόσφατη συζήτηση για τη σχέση του γειτονικού νέου μουσείου με τον Παρθενώνα που για να γίνει φαίνεται πειστική οφείλει να κατεδαφίσει γύρω της όλο το αρχιτεκτονικό απόθεμα της περιοχής …Καραντινός-Τσουμί 1-0…

3 σχολεία, μνήμες μιας "γενναίας" εποχής, μιας καθοριστικής συμβολής της μοντέρνας Αρχιτεκτονικής στην υπηρέτηση του οράματος ενός τόπου κι ενός κόσμου που δεν δαπανά τα πάντα στην τερατώδη κατανάλωση των πόρων που δανείστηκε από τις επόμενες γενιές, αλλά προσπαθεί με τρυφερότητα σχεδόν και με γνώση να υπηρετεί τις ανάγκες των ανθρώπων χωρίς να αγνοεί την ιστορία και τη μνήμη, το ουσιαστικό που διαρκεί και το ριζοσπαστικό που ανοίγει καινούριους δρόμους, αυτό που επαναθεμελιώνει ηθικά κάθε μέρα την ίδια την ύπαρξή μας…Η Αρχιτεκτονική ως μέρος ενός συλλογικού εγχειρήματος που θεωρεί πως ο κοινός μας βίος μπορεί να μετασχηματίζει ανόθευτα την ταυτότητά του σε δημόσια εικόνα όσο είναι σε θέση να κατακτά μια ανώτερη κοινή συνείδηση που ανασυνθέτει όλα τα ερεθίσματά μας…

Odyss 3.05.08

ΜΟΝΑΔΑ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΝΙΚΟΛΑΟ ΚΡΗΤΗΣ

ΧΩΡΟΣ ΤΡΥΦΗΣ ΚΑΙ ΟΧΙ ΥΣΤΕΡΟ ΒΛΕΜΜΑ
…μαζί με μια μικρή υπόγεια κρύπτη

φωτο.Odyss

Ένα οικόπεδο -ολόκληρο οικοδομικό τετράγωνο- στις παρυφές της παλιάς πόλης, κοντά σε μια από τις δυο βασικές αρτηρίες εισόδου στην πόλη. Ο ακάματος ζήλος ενός ιερέα ποιητή που γράφει και αφιερώνει χάι κου και μια κινητοποίηση ανθρώπων πολύχρονη συνέβαλαν καθοριστικά στη δημιουργία μιας εγκατάστασης που φανερώνει το περίσσευμα της συλλογικής έγνοιας.
Πριν από χρόνια εξόριζαν τους διαφορετικούς σε ξερονήσια, έστηναν γκέτο για τους πάσχοντες ή κολαστήρια για όσους βίωναν την εσχατιά της ανθρώπινης κατάστασης. Στίβαζαν τους γέρους σε παραπήγματα ή τους φυλάκιζαν σε ιδρύματα χωρίς μια στάλα φως που δεν ήταν βέβαια καλύτερα από τα τσαντίρια μες στη λάσπη που ζουν ακόμη και σήμερα οι κάθε λογής πλάνητες και τσιγγάνοι της λάμπουσας Ευρώπης. Η Σπιναλόγκα των λεπρών έκλεισε το 1957 αλλά εμείς εξακολουθούμε με πολλούς τρόπους να επαναθεμελιώνουμε πολλές σπιναλόγκες κάθε τόσο μέσα μας.
Η μονάδα αυτή υπήρξε μια εξαιρετική ευκαιρία για μια μαθητεία και προσωπική σε όλα εκείνα που εξακολουθούν να συνθέτουν τους καθημερινούς αποκλεισμούς που στοιχειώνονται πάνω στην αδιαφορία και την προκατάληψη. Θυμάμαι στα πρώιμα διαβάσματά μου τη γοητεία που ασκούσε πάνω μου ο ξενώνας ηλικιωμένων του 'Αλβαρ 'Ααλτο όχι μόνο για τη μοναδική του αρχιτεκτονική αλλά κυρίως γιατί αντιπροσώπευε το κτίσιμο μιας ιδέας για τον «άλλο», για τους ξεχασμένους ανθρώπους της τρίτης ηλικίας.

Ηeike Poelmann-Pothou /Τρίπτυχο στο χώρο εισόδου,μεικτή τεχνική ,2007

Μια μεγάλη αυλή στραμμένη στην ανατολή για να μπαίνει άφθονο πρωινό φως και να διώχνει τη θλίψη, άνετοι και εύκολοι χώροι για τις κινήσεις κάθε είδους, ένας χώρος κοινής δραστηριότητας κοντά και πάνω στην αυλή, πολλές ράμπες και χρώματα φωτεινά και γενναιόδωρα ,μια ελάχιστη συμβολή του σχεδιασμού σε αυτούς που γέννησαν τον κόσμο μας. Και μια μικρή εκκλησία σαν κρύπτη σχεδόν που μόλις και διακρίνεται ο θόλος της στη μεγάλη αυλή -ανοικτό θέατρο συμβάντων- τόπο για να σμίγουν οι ένοικοι με την κοινότητα. Μια υπέροχη μικρή συλλογή από έργα τέχνης χαρισμένα από καλλιτέχνες ντόπιους να γεμίζει τους χώρους, κοντά σε μια διαρκή αλήθεια που μόνο αυτή μπορεί να εκφράζει .«…Η αγάπη είναι ο μόνος τρόπος κάτι να γνωρίσουμε..» (Ν.Εγγονόπουλος)

Odyss 29.4.08