الحرية

توكل كرمان المخلافي

ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ
TAOYAKOYΛ KAΡMAN 

Μου αρέσει η αραβική γραφή. Έχει εκείνη τη χάρη του χειροποίητου όπως και όλες οι ασιατικές γραφές και πολλές φορές αποτελεί από μόνη της ένα γοητευτικό κομψοτέχνημα. Θυμούμαι πως στην Κωνσταντινούπολη μου είχαν κάνει μεγάλη εντύπωση εκτός από τον τρούλο της Αγιάς Σοφιάς ,τα ψηφιδωτά στη Μονή της Χώρας και οι υπογραφές των Σουλτάνων οι περίφημες τουρά. Περίτεχνες και αφαιρετικές σαν μονογράμματα, αποτελούσαν το χαρακτηριστικό σύμβολο ενός απόλυτου ηγεμόνα και ενσωμάτωναν μέσα τους εκτός από το όνομα και τις πιο σημαντικές ιδιότητες ή τα ξεχωριστά του γνωρίσματα.

 

Διάλεξα λοιπόν για τίτλο της σημερινής ανάρτησης τη λέξη Αl-Hurriya. Μια λέξη γραμμένη στα Αραβικά. ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ. Και υπότιτλο το όνομα Tawakkul Karman, κι αυτό με τους ίδιους χαρακτήρες.  Αφιερωμένα στην αρχιτεκτονική των αραβικών εξεγέρσεων που σαρώνουν ένα κόσμο που έμενε χρόνια στη σκιά κάθε πολιτικής αλλαγής, κάθε δημοκρατικής εξέλιξης στον υπόλοιπο κόσμο. Οι Άραβες είναι σπουδαίος λαός. Άνθρωποι εξαιρετικά ευφυείς, με σπουδαία συμβολή στην ανάπτυξη της μαθηματικής σκέψης και της αστρονομίας. Με μια μεγάλη ποιητική και λογοτεχνική παράδοση που διατρέχει αιώνες ξεκινώντας από το έπος του Γκιλγαμές στη μυθική Ουρούκ, τις χίλιες και μια αραβικές νύχτες, τα αυτοτελή τετράστιχα (ρουμπαγιάτ) του Πέρση Ομάρ Καγιάμ και τις μυστικές επικλήσεις του Μεβλανά Τζαλαλαντίν Ρουμί στον « αγαπημένο» Θεό της ύπαρξής του το 13^ο αιώνα ίσαμε τα στιχουργήματα του Άδωνι και του σπουδαίου ιρακινού Αμπντούλ- Γουαχάμπ Αλ -Μπαγιατί (Abdul-Wahab Al-Bayati), που ακόμη και μεταφρασμένα από μια άλλη γλώσσα διαθέτουν τέτοιο βάθος που μόνο συγκίνηση μπορεί να προκαλεί.

Με τη θεϊκή  αιγύπτια τραγουδίστρια Ουμ Καλσούμ να είναι ανεξίτηλα χαραγμένη στη συλλογική μνήμη ενός ολόκληρου κόσμου ,καθώς τραγούδησε τα πάθη και τη βαθιά του εσωτερικότητα με το μοναδικό τρόπο που μια μεγάλη φωνή μπορεί να σταθεί κάτω από τις πυραμίδες. Με το νομπελίστα Ναγκίμπ Μαχφούζ να περιγράφει στα βιβλία του την αμφιθυμία και τη σκόνη της ερήμου που είναι πάντα ανακατεμένη με τη σαγήνη και την υγρή θέρμη ενός τόπου  που τον ορίζουν οι αμμοθίνες και η πνιγηρή μετακίνηση τους όταν φυσά ο Σιμούν.

Οι άραβες πέρασαν μεγάλες περιπέτειες ακόμη και πρόσφατα. Ένας κόσμος γεμάτος από αναχρονιστικές δεσποτείες και κάθε λογής στρατοκράτες και βασιλίσκους, που εξακολουθούν να επιβιώνουν ακόμη και σήμερα, μια εποχή πια που η νέα γενιά έμαθε να επικοινωνεί με τα κινητά της τηλέφωνα και να κτίζει μέσα σε μια ριπή την αντίσταση της στις σκονισμένες αλάνες και τις πλατείες Ταχρίρ. Δεν είναι εύκολο πια να τιθασεύει κανείς μια συντριπτικά κυρίαρχη ηλικιακά νέα γενιά που έχει μάθει να ανταλλάσσει μηνύματα στα δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης και να ονειρεύεται μια ζωή που θα ξεπερνά τις στερήσεις και τις απαγορεύσεις που έχτισαν χρόνους πολλούς, μικροί και ανάξιοι άρχοντες, αδίστακτοι και έτοιμοι τώρα να βουτηχτούν στο αίμα των απλών ανθρώπων που ζητούν ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ.

Τα μάτια όλων σήμερα είναι στραμμένα εκεί. Πριν από λίγο καιρό ο στοχαστής του 21^ου αιώνα Σλαβόι Σίζεκ μιλώντας με αφορμή τις εξεγέρσεις ντόμινο, που από τη μια μέχρι την άλλη άκρη του αραβικού κόσμου γεννούν μια νέα ελπίδα, παρατήρησε πως «…σήμερα το ανοικτό βλέμμα και ο διεθνισμός είναι όσα συμβαίνουν εκεί, στις αχανείς πλατείες της απελευθέρωσης….». Που δείχνουν σε μας τους βολεμένους ανθρώπους του αναπτυγμένου κόσμου, πως όσα γίνονται δεν έχουν μόνο το πρόσημο του θρησκευτικού φανατισμού και των σχεδιασμών που εξυπηρετούν τα πιο συντηρητικά κίνητρα αυτών των κοινωνιών αλλά μπορούν να αποτελούν ένα πραγματικό αίτημα για την ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ πρωτόγνωρο και για το λόγο αυτό συγκλονιστικό…

Χτες ανακοινώθηκε το βραβείο Νομπέλ για την Ειρήνη. Φέτος απονέμεται σε τρεις γυναίκες «…για το μη βίαιο αγώνα τους για την ασφάλεια των γυναικών και το δικαίωμά τους να συμμετέχουν στη δημιουργία  ενός ειρηνικού κόσμου…».Είναι η εκλεγμένη Πρόεδρος της Λιβερίας   Ellen Johnson Sirleaf (γενν.1938), η λιβεριανή αγωνίστρια των δικαιωμάτων των γυναικών Leymah Gbowee (γενν.1972) και η δημοσιογράφος και ακτιβίστρια από την Υεμένη Tawakkul Karman (γενν.1979). Η πιο πρόσφατη φωτογραφία της νεαρής Τawakkul είναι τραβηγμένη μέσα σε μια σκηνή στην πόλη της Σάναα , σπουδαία για την ξεχωριστή της ανώνυμη αρχιτεκτονική και τους εξεγερμένους τώρα και μήνες κατοίκους τους που αγωνίζονται με μη βίαιο τρόπο απέναντι στον αυταρχισμό της εκεί δεσποτικής εξουσίας.

 

YEMENH / ΣΑΝΑΑ

Οι πόλεις της Υεμένης είναι φτιαγμένες από πηλό. Το υλικό που πλαστήκαμε κι εμείς κατά μιαν εκδοχή. Μερικές φορές όταν βρέξει δυνατά κινδυνεύουν να χαθούν τα πάντα μέσα στη λάσπη. Είναι όμως φτιαγμένες με μεράκι και πλουμισμένες σαν υφαντά που λάμπουν κάτω από τον ήλιο της ερήμου. Δεν είναι σχεδιασμένες από επώνυμους αρχιτέκτονες και καλλιτέχνες. Διαθέτουν όμως μια ποιότητα και μια δύναμη σπάνια που μόνο αληθινοί τεχνίτες του χρόνου με έμπνευση παρμένη από το πνεύμα ενός περήφανου τόπου και μια βαθιά άγραφη παράδοση μαζί μπορούν να μνημειώσουν μέσα στο σκληρό περιβάλλον. Δεν ξέρω γιατί ο αγώνας των ανθρώπων της Υεμένης σήμερα και τα δυνατά πρόσωπα των νέων της όπως της Τawakkul, μου φαίνεται πως κάτι έχουν πάρει από τη σπάνια ομορφιά που εκπέμπουν οι πόλεις αυτής της μικρής χώρας. Που αγωνίζονται για τις αόρατες πόλεις που ακόμη δεν γνώρισαν.

 

Το ποίηματου Αμπντούλ- Γουαχάμπ Αλ -Μπαγιατί (Abdul-Wahab Al-Bayati/1926-1999) ενός σπουδαίου ιρακινού ποιητή που αποπειράθηκα να μεταφράσω από τα αγγλικά, θαρρώ πως λέει με τον πιο συγκλονιστικό τρόπο, όσα μαρτυρεί το χαμόγελο της Tawakkul Karman στις πλατείες της Υεμένης, όλα εκείνα που εκφράζει η προσδοκία των νέων ανθρώπων που παλεύουν σήμερα στις χώρες αυτές  και στις πλατείες όλου τον Κόσμου, για ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ.    

 

EΛΕΓΕΙΑ  ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ ΠΟΥ ΔΕΝ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ
                                                      του Αμπντούλ- Γουαχάμπ Αλ -Μπαγιατί

Βουίζει από ανθρώπους και μύγες,
Γεννήθηκα σ΄αυτή, και
στα τείχη της γνώρισα την εξορία και την περιπλάνηση.
Την αγάπη και το θάνατο και τον αποκλεισμό της φτώχειας.
Στο περιθώριο και τις πύλες της.
Σ΄αυτή ο πατέρας που με δίδαξε να περιηγούμαι και να διαβάζω:
Οι ποταμοί, οι πυρκαγιές, τα σύννεφα  και ο αντικατοπτρισμός
Μου έμαθε τι σημαίνει θλίψη, εξέγερση και επιμονή,
να φεύγω και να γυροφέρνω τα σπίτια των αγίων του Θεού,
Ψάχνοντας για το φως και τη ζεστασιά μιας μελλοντικής άνοιξης
Που εξακολουθεί να ζει στα έγκατα της γης
και στα όστρακα της θάλασσας,
προσμένοντας την προφητεία μιας μάντισσας.
Σ’ αυτή μου έμαθε να περιμένω τη νύχτα και τη μέρα
και να αναζητώ μια κρυφή, μαγεμένη πόλη
στο χάρτη του κόσμου
παρόμοια με τη δική μου
Με το χρώμα των ματιών της και το θλιμμένο γέλιο της,
αλλά χωρίς να είναι ντυμένη
με τα κουρέλια ενός γυρολόγου κλόουν,
και χωρίς το καλοκαιρινό βουητό που κάνουν οι άνθρωποι και οι μύγες.

Odyss,9.10.2011

ΕΓΚΩΜΙΟ ΤΗΣ ΠΡΑΟΤΗΤΑΣ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΗ ΒΙΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ

Nα επιστραφούν πίσω τα κλεμμένα -με βανδαλισμό -γλυπτά του Παρθενώνα , ενός μοναδικού οικουμενικού μνημείου της δημιουργικής διάνοιας και του ανθρώπινου μέτρου [μέλους του καταλόγου της UNESCO] 

Παρθενώνας, Β.Δ. γωνία_φωτο. Β.Ε._2011

Η βία των αιώνων υπήρξε πάντα ένας κινητήριος μοχλός της κοινής ανθρώπινης συνθήκης. Ο «πόλεμος ήτανε ο πατέρας των πάντων» κατά τον Ηράκλειτο και είχε για μαμή της εξέλιξης την αντιπαράθεση και τη σύγκρουση. Τα χρόνια που θεμελιώθηκε ο Παρθενώνας οι πυραμίδες μετρούσαν κιόλας 2000 χρόνια πάλης της πέτρας με τη σκληρή άμμο της ερήμου. Και πριν από 100 ακριβώς χρόνια τέτοια εποχή (1911) ο αρχιτέκτονας Le Corbusier, ηγετική φυσιογνωμία της αρχιτεκτονικής του 20^ου αιώνα, πόζαρε για μια δαγκεροτυπία κάτω από το θριγκό του ναού της Αθηνάς στην Ακρόπολη, γράφοντας τις σκέψεις του σε ένα ημερολόγιο που έμελε με περιπετειώδη τρόπο να εκδοθεί πολύ αργότερα ξαναγραμμένο σχολαστικά με όλη την πείρα που αποκτήθηκε από το δημιουργό του στη διάρκεια ενός ταραγμένου αιώνα…

O νεαρός Le Corbusier στην Ακρόπολη το 1911_φωτο.Fondation Le Corbusier

Όλα τα παραπάνω μου έρχονται στο νου καθώς κοιτάζω αυτή την υπέροχη πολυεπίπεδη λήψη που μου έστειλε η φίλη μου η Β.Ε. Μια φωτογραφία παρμένη από τη βορειοδυτική γωνία του Παρθενώνα, πάνω από το ναό, εκεί ψηλά από όπου μπορεί κανείς να εποπτεύει το αττικό τοπίο μέσα από τις μεταλλικές σκαλωσιές της αποκατάστασης που συνεχίζεται σχεδόν 40 χρόνια τώρα από το Μανόλη Κορρέ και εξαιρετικούς συνεργάτες του που έμαθαν όλα τούτα τα χρόνια να συνομιλούν με το μοναδικό μνημείο, αγγίζοντας θωπευτικά τα σπαράγματα των μαρμάρων και τις μετόπες του,με μια μοναδική έγνοια που μετασχηματίζει την ολοφάνερη βία της ιστορικής εμπειρίας σε καθημερινή τρυφή για το πιο σπουδαίο οικοδόμημα της ανθρώπινης διανοητικής κατάθεσης…

Ο Παρθενώνας γνώρισε τη διάπυρη βία της βαρβαρότητας των Μήδων, τις αναρίθμητες περιπέτειες του κλεινού άστεως στη διάρκεια πολλών αιώνων που διανύθηκαν, την καταστροφή των «ειδώλων» που αποζήτησε η νέα θρησκεία ενός αγαπητικού δόγματος, την πολιορκία και τη μετατροπή του σε  πυριτιδαποθήκη των οθωμανών που ανατινάχτηκε από το βενετό Μοροζίνι. Στις αρχές του 19^ου αιώνα, ήλθε και η φρικτή ώρα του βίαιου αποχωρισμού που επιφύλαξε η σκύλευσή του από ένα ελεεινό «λόρδο» που έκοψε με σφυριά και πριόνια τις μετόπες του, τα αετώματα του Φειδία  και τα άλογα της πομπής της σελήνης, σε μια περίοδο που οι οθωμανοί κυριαρχούσαν ακόμη και η κληρονομιά του τόπου παράμενε απροστάτευτη. Για να γεμίσει τα μουσεία μιας αμετανόητης αυτοκρατορίας με θησαυρούς κι αριστουργήματα της αρχαιοελληνικής δημιουργικής διάνοιας που ξεπερνούσαν βέβαια συντριπτικά τις βαρετές «ιπποδρομίες με καπέλα» και τους αποκεφαλισμούς των γυναικών του Ερρίκου του Η’ και βέβαια μια «παράδοση» που ταυτίζει ακόμη το νόημα της μέρας με το απογευματινό τσάι με σκονς και την κατανάλωση ζεστής μπίρας μέχρι αναισθησίας στις θλιβερές προαστιακές παμπ μέχρι και σήμερα…

Σε μια χώρα που έγραψε θέατρο και ερωτικά σονέτα ο Σαίξπηρ ,έκτισε ο σκωτσέζος Charles Rennie Mackintosh και κληροδότησε μοναδικά ζωγραφικά έργα ο Lucian Freud,σε ένα τοπίο που μνημειώνεται από το Στόουνχετζ και τις εξαιρετικές εκκλησίες του Sir Christopher When, σε μια χώρα με την πόλη του Εδιμβούργου που σε μαγεύει με το απόκοσμο βορεινό της φως και την ποιότητα του δημόσιου χώρου της και μια πρωτεύουσα που αντιστάθηκε στους ναζί με εκατόμβες αθώων θυμάτων που βομβαρδίστηκαν ανελέητα, είναι άδικο ακόμη να κρατούνται φυλακισμένα σε ανήλιαγες φυλακές - όπως στο θλιβερό μπούνκερ της αίθουσας J. Duveen του Βρετανικού Μουσείου - τα γλυπτά που γεννήθηκαν στο αττικό φως για να λάμπουν κάτω από τον ήλιο στο γύρισμα της μέρας, λίγο μόλις πιο κάτω από εκείνη τη γωνία με τα περιστέρια που φαίνεται στη φωτογραφία…

Το μπούνκερ των γλυπτών του Παρθενώνα στο Βρετανικό Μουσείο ("αίθουσα" J.Duveen)

Η επίδειξη της καλλιέργειάς μας  και ο σεβασμός του άλλου προϋποθέτει ένα κοινό «πρωτόκολλο παραδοχών και στάσεων». Αν δεν υπάρχει τότε δεν έχει κανένα νόημα να συζητά κανείς με επιχειρήματα που έχουν σκοπό να πείσουν και να νουθετήσουν. Η χυδαία κλοπή των γλυπτών του Παρθενώνα αποτελεί το πιο βίαιο γεγονός της ιστορίας ενός μοναδικού μνημείου που αποτελεί και επιτομή του ανθρώπινου μέτρου από όποια σκοπιά κι αν το δει κανείς. Η σημερινή πεισματική άρνηση της επιστροφής τους ή και της πολύχρονης δάνειας έκθεσής τους αποτελεί μια πράξη που χαρακτηρίζει με σαφήνεια εκείνους που εξακολουθούν να επιμένουν σ΄αυτή γιατί απλούστατα «αποκομίζουν πολλά κέρδη» για τους προσωπικούς τους ιδιοτελείς σκοπούς και όχι βέβαια για τη συντήρηση της Ακρόπολης. Ας μη γελιόμαστε. Δεν υπάρχει καμιά δικαιολογία για την επίδειξη μιας τόσο ανάρμοστης και προκλητικής στάσης από τους ιστορικούς αποικιοκράτες. Εδώ περισσεύει απροκάλυπτα η βαρβαρότητα του αποκλειστικού τους υλικού συμφέροντος και όχι βέβαια η επίκληση των αξιών και του ηθικού περιεχομένου ενός δημιουργήματος που εξυψώνει το ανθρώπινο μέτρο αλλά δεν καταφέρνει βέβαια να περιορίσει και τη βρετανική υποκρισία. Ο ανθρώπινος πολιτισμός και ο Λόγος δεν έχουν καμιά σχέση με συμπεριφορές που επαναφέρουν τα πράγματα στην εποχή του HOMO ERECTUS…Τελεία και παύλα.

Odyss, 25.09.2011   

ΒΙΑΝΝΟΣ_14.09.1943

        Η ΡΗΤΟΡΙΚΗ ΤΗΣ ΚΑΤΟΧΙΚΗΣ ΒΙΑΣ ΚΑΙ Η ΡΗΤΟΡΙΚΗ ΤΟΥ ΧΡΕΟΥΣ


        Το αληθινό χρέος είναι το χρέος στη Βιάννο

Πριν από δέκα χρόνια στη Νέα Υόρκη, μια ακραία εκδήλωση τυφλής βίας με θύματα 2973 αθώους, αποτέλεσε την αφετηρία για μια μεγάλη αλλαγή στη συνολική συνθήκη του Κόσμου μας. Η πολιτική του μεταπρατικού παραγωγικού μοντέλου είχε εξαντληθεί και αναγκάστηκε να παραδώσει τη σκυτάλη στη διάδοχη ακραία εκδοχή του χρηματοπιστωτικού καζίνου, που οδήγησε μέσα στα επόμενα χρόνια στην πιο αδιάντροπη εξαχρείωση ενός άπληστου και κυνικού «παραδείγματος» που ξέρει να μετρά την εξέλιξη μόνο με το κέρδος και τα χρέη που συσσωρεύει τοκογλυφικά σε βάρος των αδύναμων.

Σήμερα η ρητορική της ισχύος διατυπώνεται καθημερινά με τον πιο επίσημο και θεσμικό τρόπο από τους εκπροσώπους του παγκόσμιου μπαμπούλα των αγορών που αποτελούν το διαρκές υπόβαθρο πάνω στο οποίο ανακοινώνονται κάθε μέρα εκτιμήσεις ,προβλέψεις και υποθέσεις ρίσκου, από τα πιο επίσημα στόματα. Δεν έχει σημασία να αναφέρει κανείς επικαιρικά γεγονότα και να κάνει αξιολογήσεις για τα καθημερινά ανακοινωθέντα της απόλυτης κυριαρχίας των μηχανισμών ελέγχου και ισχύος που παίζουν με στημένες διαδικασίες -στο παγκόσμιο χρηματιστήριο- τις τύχες ανθρώπων και ολόκληρων κρατών. Οι σχηματισμοί εξουσιαστικού ελέγχου δεν έχουν πια πολιτικό ή εθνικό χαρακτήρα. Οι νέοι αφέντες της μεταοργουελικής συνθήκης διαθέτουν τα προνόμια μιας υπερεθνικής και εξωπολιτικής δομής που μπορεί χωρίς επιπτώσεις και κανένα έλεγχο, να διακινεί κάθε είδους άϋλα προϊόντα μέσω ρυθμίσεων κεντρικού χαρακτήρα που έχουν αλλοιώσει δραματικά και μετασχηματίσει τις καταστατικές δεσμεύσεις που είχε διαμορφώσει μέσω του δημοκρατικού ελέγχου η πολιτική και παραγωγική μεταπολεμική συνθήκη.

Το δίπολο απληστία και κέρδος είναι σήμερα ο βασικός ιστός πάνω στον οποίο υφαίνεται ολόκληρη η στρατηγική πρόταση του κυρίαρχου μοντέλου της ευρωπαϊκής και της αμερικανικής πρότασης. Τα συντρίμμια των δυο παγκόσμιων πολέμων δεν σκέπασαν μόνο τα κρίματα αυτών που τους προκάλεσαν αλλά έθαψαν κάτω από τόνους νομικιστικών και γεωπολιτικών εκβιασμών και την ιστορική αλήθεια, επιβάλλοντας εκτός από την ατιμωρησία και την ταφόπλακα της λήθης και της αδιαφορίας για τα φοβερά τους εγκλήματα. Η απόλυτη άρνηση μετάνοιας των διαδόχων των ναζί, υπεύθυνων της πιο ωμής βίας που ασκήθηκε ποτέ κατά της ανθρωπότητας, που έχουν αποφύγει συστηματικά μέχρι σήμερα να καταβάλουν την παραμικρή αποζημίωση στα θύματά τους, αποτελεί σήμερα μια θεμελιώδη υπόθεση ηθικού περιεχομένου. Με επιχειρήματα περί ετεροδικίας αρνούνται να δικαστούν ακόμη και στην Ιταλία που το επιτρέπει για όλα όσα επεφύλαξαν σε απλούς και αθώους ανθρώπους σε όλη την Ευρώπη και κυρίως στην Ελλάδα στη διάρκεια της ελεεινής τους παρουσίας.

Στις 14 του Σεπτέμβρη, κοινοί ποινικοί εγκληματίες, απάνθρωπες και στυγερές φάτσες βγαλμένες από τον πάτο της κόλασης ,ντυμένοι με στολές παραλλαγής των χιτλερικών στρατευμάτων κατοχής και τα παραπλανητικά ονόματα «Βέρμαχτ» και  «γερμανός διοκητής της Κρήτης Φ. Μύλλερ», έδωσαν τη διαταγή να αφανιστούν από προσώπου γης οι κάτοικοι των οικισμών της μαρτυρικής Βιάννου και των δυτικών χωριών της Ιεράπετρας, γιατί έκαναν το λάθος να ζουν σε μια περιοχή που υπήρχαν –ευτυχώς- αντάρτες που μάχονταν για αξιοπρέπεια και ελευθερία. Η εντολή ήταν σαφής. «Να εκτελεστούν όλοι οι άντρες που  έχουν ηλικία πάνω από τα 16 όπου κι αν βρίσκονται και όλοι ανεξαιρέτως χωρίς διάκριση φύλου που βρίσκονται έξω από τα σπίτια τους».Πάντα είχα την πεποίθηση πως η μεγάλη δυτική ζωγραφική του Ιερώνυμου Μπος και τα τέρατα που κατοικούν στους πίνακες του Γκόγια, του Οντιγιόν Ρεντόν αλλά και στις μεταφυσικές εικονογραφήσεις της κόλασης των ορθόδοξων εκκλησιών της Κρήτης, ωχριούσαν μπροστά στην πραγματικότητα που αντιπροσώπευαν τα κτήνη της ναζιστικής μηχανής που κατέκλυσαν σαν τερατόμορφοι δαίμονες τα βουτηγμένα στη φυσική ομορφιά χωριά του τόπου μας στη διάρκεια της γερμανικής κατοχής.   

Ελάχιστες φωτογραφίες διασώθηκαν για να θυμίζουν αυτό το ολοκαύτωμα των γερμανικών στρατευμάτων κατοχής και την επιβολή του φόρου αίματος που αποφάσισαν και εκτέλεσαν με συστηματική τευτονική τελειότητα. Η συγκλονιστική φωτογραφία με τους χαραγμένους στις φτωχικές πόρτες σταυρούς στο σπίτι του Π. Ινιωτάκη στα Αμυρά της Βιάννου, θα υπάρχει πάντα για να ανακαλεί στη μνήμη εκείνη τη φρικτή εμπειρία των δολοφονημένων απλών ανθρώπων ενός σπάνιου τόπου, που από όσο ξέρω μέχρι σήμερα ποτέ δεν άκουσε από τους δολοφόνους του ούτε την έκφραση μιας απλής συγγνώμης. Οι σταυροί αυτοί θα είναι ένα ντοκουμέντο βίας και καταστροφής και θα  μαρτυρούν για πάντα το ανεξόφλητο βαρύ χρέος των εγκληματιών αυτών απέναντι στους αθώους μάρτυρες και τις επόμενες γενιές.

Η φωτογραφία αυτή μου ήρθε σήμερα στο νου, καθώς διαβάζω για πολλές μέρες τώρα τις δηλώσεις των κραταιών και σήμερα κρατικών αξιωματούχων της χώρας που δεν φαίνεται να έχει τίποτα διδαχτεί από εκείνα που της χρέωσε η Ιστορία. Οι νέοι αφέντες της Ευρώπης με αναίμακτο αλλά το ίδιο επιθετικό τρόπο αυτή τη φορά μας νουθετούν να υποκύψουμε αβίαστα στη συνθήκη της πιο ακραίας ανισορροπίας που επέλεξαν για να επιβάλουν την οικονομική κυριαρχία τους , να εξασφαλίσουν την αποπληρωμή των τοκογλυφικών δανείων που έχουν χορηγήσει και να εκδηλώσουν με κάθε τρόπο την απόλυτη αδιαφορία τους για τους «τεμπέληδες του νότου». Το όραμα της ενιαίας Ευρώπης ίσως να αποτελεί τελικά τη μεγαλύτερη ουτοπία του σήμερα όπως εύστοχα παρατήρησε ο Ντανιέλ Κον Μπεντίτ στο ίδιο το ευρωπαϊκό κοινοβούλιο. Είναι όμως παραπάνω από σαφές πως στο βάθος της προσέγγισης των κατοχικών καταστροφέων της Ευρώπης δεν έχει υπάρξει όλα αυτά τα χρόνια καμιά οραματική αφετηρία που να διαπραγματεύεται την πολιτική ενοποίηση της Ευρώπης και κυρίως την παγίωση μιας συνθήκης που θα υπολογίζει τις ανθρώπινες προτεραιότητες και όχι τις λογικές των αγορών.

Η μνήμη τουλάχιστον και η Ιστορία δεν τους δίδαξε τίποτα; Ας ταπεινωθούν κι αυτοί μια φορά και ας σταματήσουν να κομπάζουν με τόση έπαρση απέναντι στα χτεσινά θύματά τους. Η ενιαία Ευρώπη είναι ίσως η μοναδική μάχη που μπορούν να δώσουν ακόμη με πειστικό τρόπο αν δεν τους ενδιαφέρει να αντιπροσωπεύουν μόνο το σωματώδη Γαργαντούα του Πανταγρουέλ που ήταν βέβαια ένας γίγαντας αλλά είχε μυαλό μικρού παιδιού ή ακόμη χειρότερα να τους θυμόμαστε πάντα σαν τους χασάπηδες της ηπείρου μας που ποτέ δεν κατάφεραν να κατανοήσουν τα φοβερά χρέη που δημιούργησαν για όσους βίωσαν το πέρασμά τους από τη γη τους ως επέλαση των μυθολογικών βαλκυριών…

Οdyss, 14.09.2011

11.09.2011_Mνήμη και λόγος κατά της βίας

11.09.1973_Σαντιάγο Χιλής

Η πολιτική βία κατά του Σαλβαδόρ Αλλιέντε

Σαν σήμερα. Πριν από 38 χρόνια στρατηγοί ανδρείκελα με χιτλερικά μουστάκια ανατρέπουν στη Χιλή το δημοκρατικά εκλεγμένο πρόεδρο της Χιλής Σαλβαδόρ Αλλιέντε. Στο προεδρικό μέγαρο της Μονέδα ο πρόεδρος της χιλιανής δημοκρατίας μαζί με λίγους πιστούς που τον υπεράσπισαν μέχρι τέλους, αγωνίζεται με αξιοπρέπεια μέχρι την τελευταία του ώρα να κρατήσει ζωντανή την ελπίδα του χιλιανού λαού για δημοκρατικούς θεσμούς και ελευθερία. Τα πιόνια μιας  ελεεινής αμερικανοκίνητης συνομωσίας καταφέρνουν στο τέλος να κυριαρχήσουν και να βυθίσουν τη χώρα σε ένα μακρύ σκοτάδι. Εκείνη την τραγική μέρα η νεολαία και οι ενεργοί πολίτες όλου του κόσμου  είδαν να ποδοπατείται με βίαιο και προδοτικό τρόπο όλο το όραμα και ο πολύπλευρος αγώνας μιας σημαντικής προσωπικότητας, του Σαλβαδόρ Αλλιέντε, που εκλεγμένος από το χιλιανό λαό, είχε με τη δύναμη των ιδεών και της πολιτικής του καταφέρει να δώσει μια ευκαιρία στους απλούς ανθρώπους αναπτύσσοντας διαδικασίες και θεσμούς πρωτόγνωρους σε μια εποχή που είχε πολλές ανοικτές πληγές από το Βιετνάμ –όπου οι αμερικανοί πυρπολούσαν το ρύζι- ίσαμε την Ελλάδα των ανδρεικέλων συνταγματαρχών που είχαν αρχίσει σιγά σιγά να καταρρέουν.

Το 1973 ο κόσμος γνώριζε παντού τη βία της παρουσίας της υπερδύναμης. Στο Μάι Λάι ήταν ακόμη νωπή η φρίκη από τις βόμβες ναπάλμ που έκαιγαν τις σάρκες μικρών βιετναμέζων, στη Νομική της Αθήνας από το Φλεβάρη η νεολαία είχε αρχίσει να εναντιώνεται στη θεσμική βία μιας όλο και πιο σκοτεινής δικτατορίας, στη Χιλή ο Σαλβαδόρ αγωνιζοταν με δημοκρατικά μέσα να περισώσει τις λαϊκές κατακτήσεις και το πρωτοφανές πείραμα μιας συμμετοχικής δημοκρατίας από μια όλο και πιο βίαιη προνομιούχα τάξη που εναντιωνόταν σε κάθε ουσιαστική μεταρρύθμιση και είχε στραμμένα τα βλέμματά της στο εξωτερικό περιμένοντας αυτό που δεν άργησε τελικά να συμβεί…Τη φυσική εξόντωση ενός σπουδαίου πολιτικού και εκλεγμένου προέδρου με μια ελεεινή συνομωσία σχεδιασμένη στα άδυτα των πιο αδίστακτων υπηρεσιών της υπερδύναμης που όριζε τις τύχες του κόσμου…Στις 11,09.1973 η πολιτική βία ακύρωσε τον αγώνα του χιλιανού λαού, εξοντώνοντας ένα σπουδαίο οραματιστή…Το όνομά του ήταν Σαλβαδόρ και έμεινε εκεί πιστός μέχρι το τέλος…Η μνήμη μπορεί να σώει για πάντα τις οικείες εικόνες που μας απόμειναν από εκείνη τη γοητευτική εμπειρία…Η ταινία του Πατρίσιο Γκουσμάν διηγήθηκε με βαθιά ποιητικό τρόπο την παρουσία του….Ο Σαλβαδόρ την ώρα που μιλούσε με τον κόσμο, κατάφερνε να γίνεται ένα μέρος του ανθρώπινου Τοπίου…  Na τον θυμόμαστε πάντα…Να στηλιτεύουμε την πολιτική βία σε όλες της τις εκφράσεις…Να υπερασπιζόμαστε πάντα τους δημοκρατικούς θεσμούς…Το μόνο που μας απόμεινε για να αντιδρούμε στη βαρβαρότητα…   

11.09.2001_ΝΥ

Η βία των φανατικών κατά των αθώων

Πέρασαν 10 χρόνια από τη μέρα που οι άνθρωποι που αγαπούν τη Νέα Υόρκη, βίωσαν από κοντά και από μακριά εκείνη την τραγική εμπειρία της απώλειας 2973 ανθρώπινων ζωών. Το μαύρο ήρθε να επισκιάσει τα φωτεινά χρώματα της μητρόπολης και να σπείρει τον τρόμο που μόνο ο φανατισμός μπορεί να γεννά, σε μια πόλη που διέθετε πάντα ένα ισχυρό δημοκρατικό βάθος. Η Νέα Υόρκη είναι η Αμερική με το ανοικτό βλέμμα και τις φιλελεύθερες ιδέες. Δεν έχει καμιά σχέση με το συντηρητισμό του νότου και με τις οργισμένες σέχτες των κάθε λογής φοβικών θρησκευόμενων και με τα απολειφάδια της ρατσιστικής βίας. Η Νέα Υόρκη ήταν πάντα η επιτομή της πιο οραματικής Αμερικής, της χώρας που δημιουργήθηκε από τους κατατρεγμένους και εκείνους που πίστεψαν πως μπορούσαν να βρουν καλύτερη μοίρα σε μια γη με ευκαιρίες και μοιρασμένης ελπίδας.

Η βία που άσκησαν εκείνη τη φρικτή μέρα οι φανατικοί είχε σαν στόχο τους αθώους και ήθελε να αφαιρέσει ζωές και να σκορπίσει το φόβο. ΄Ηθελε να υπονομεύσει ακριβώς  αυτά που αντιπροσώπευαν πάντα την καλύτερη εκδοχή του αμερικάνικου τρόπου. Την ελευθερία και το ανοικτό βλέμμα σε ένα κόσμο που αλλάζει και μας υποχρεώνει να είμαστε συνεχώς σε εγρήγορση. Θυμάμαι μετά από τρεις μέρες το πρωτοσέλιδο της γαλλικής εφημερίδας Monde  με τον ιστορικό τίτλο «Είμαστε όλοι Αμερικανοί», που τόσο εξέφραζε εκείνες τις δραματικές μέρες και το δικό μου αίσθημα για τους ανθρώπους της Νέας Υόρκης και αυτής της μεγάλης χώρας, που κάποτε ήταν ταυτισμένη στη συνείδησή μας μόνο με επεμβάσεις και εκτροπές σε όλο τον κόσμο. Θαρρώ πως εκείνη την ώρα ήταν πιο δυνατή μια αίσθηση αλληλεγγύης για όλα εκείνα που πιστεύουμε πως αντιπροσωπεύουν και σήμερα τις πιο θετικές πλευρές αυτής της σπουδαίας πόλης και της ίδιας της Αμερικής. Η σχέση της με τη γνώση, τα εξαιρετικά της πανεπιστήμια, οι δημοκρατικοί της θεσμοί που παρά τα προβλήματα εξακολουθούν να υπάρχουν πάντα, τα μουσεία και οι καλλιτεχνικές της δυνατότητες, οι υποσχέσεις για ευημερία που συνεχίζει να έχει για όλους τους ταπεινούς του κόσμου μας ακόμη και αυτή τη δύσκολη εποχή, η δυνατότητά της να μπορεί επιτέλους να εκλέγει ένα μαύρο Πρόεδρο, η ανοικτή αγκαλιά που ποτέ δεν κλείνει για ανθρώπους άξιους και ξεχωριστούς, η πίστη για ελευθερία  στο εσωτερικό της όσο και αν αυτό δοκιμάζεται τόσες φορές στη διεθνή της  παρουσία…

Η Νέα Υόρκη είναι μια πόλη που αξίζει να δει κανείς από κοντά. Ειδικά τον Απρίλη που ανθίζουν τα δέντρα στο Σέντραλ Πάρκ, περπατώντας ατέλειωτες ώρες κάτω από τη σκιά των πιο ψηλών κτιρίων του κόσμου, βλέποντας την πόλη να ανάβει σιγά σιγά σαν  αστέρι την ώρα που πέφτει το τελευταίο φως της μέρας, πηγαίνοντας ξανά και ξανά στα μοναδικά της μουσεία και σταματώντας να δει τις πιο απίστευτες λεπτομέρειες στους σπουδαίους ουρανοξύστες της… Νιώθοντας στους δρόμους την ένταση και τον παλμό μιας αεικίνητης πόλης που κάνει τα πεζοδρόμια και τις γέφυρες να δονούνται σαν τις χορδές μιας τεράστιας άρπας, παρατηρώντας στα χιλιάδες τζάμια τους ιριδισμούς μιας αμείωτης αστικής συνθήκης που όμοιά της δεν υπάρχει πουθενά στον κόσμο, απολαμβάνοντας τη γοητευτική ανωνυμία ενός τεράστιου μετακινούμενου πλήθους, κάνοντας ατέλειωτες νυκτερινές βόλτες στα εκπληκτικά της στέκια και στα χιλιάδες γεγονότα που δεν σταματούν ποτέ, ακόμη και ψωνίζοντας ένα τζιν τα μεσάνυχτα στα φτηνά  μαγαζιά της που δεν κλείνουν καθόλου,μετρώντας με το βήμα το πιο έξυπνο και πρακτικό σύστημα ονοματοδοσίας δρόμων και λεωφόρων που επιτρέπει να αποφεύγεις το χάος και να μη χάνεσαι ποτέ, ρεμβάζοντας στις εκπληκτικές γέφυρες –μνημεία που ορίζουν με την πατίνα τους μια πόλη που έχει τόσο πολύ χρησιμοποιηθεί…Η Νέα Υόρκη δεν είναι μια πόλη ιλουστρασιόν…Έχει τη γοητευτική πατίνα και τη λάμψη που διαθέτουν μόνο τα πολύτιμα πράγματα…

Σήμερα η Νέα Υόρκη θυμάται…Τους χιλιάδες αθώους… Που υπήρξαν θύματα ενός κακόβουλου και φανατισμένου μίσους …Που ήθελε να εγκαταστήσει το φόβο στις ψυχές των ανθρώπων που έμαθαν να ζουν ελεύθεροι…Όλοι πρέπει να την έχουμε βαθιά στη σκέψη μας εκείνη τη μέρα που η βία θέλησε να καταστεί κυρίαρχη και να ακυρώσει το αίτημα της ανθρώπινης συνείδησης για ελευθερία… Που είναι ένα αίτημα κοινό για όλους μας…Και κυρίως εκεί που δοκιμάζεται η ίδια η ανθρώπινη αξιοπρέπεια… Δηλαδή παντού όπου υπάρχουν Άνθρωποι…

Να θυμόμαστε πάντα τηναγαπημένη ΝΥ και τους αθώους που χάθηκαν…         

Odyss,11.09.2011 

Солярис

ΣΟΛΑΡΙΣ_η ταινία του Αντρέι Ταρκόφσκι [1972]

Το 1972 ο σκηνοθέτης Αντρέι Ταρκόφσκι, με λογοτεχνική αφετηρία της δημιουργικής έμπνευσής του το ομότιτλο  βιβλίο επιστημονικής φαντασίας του Στάνισλαβ Λεμ και σενάριο βασισμένο    στη δομή της διήγησής του, παρέδωσε στην αιωνιότητα ένα ακόμη αριστούργημά του, που πραγματεύεται με μοναδικό τρόπο την αναζήτηση των αχανών εσωτερικών και εξωτερικών μας ορίων. Η ταινία αυτή υπάρχει διαθέσιμη πια ολόκληρη στο "χάος του διαδικτύου", πράγμα που τουλάχιστον στην περίπτωση του Ταρκόφσκι αποκτά πολλά χρόνια μετά το θάνατό του, μια σχεδόν μυστική συμβατότητα με τις ρητές και τις άδηλες  μεταφυσικές του προσδοκίες. 

Η έννοια ενός ζωντανού διανοητικού ωκεανού, που μπορεί να μετατρέπει σε βιωματική εμπειρία σε πραγματικό χρόνο την πιο απωθημένη επιθυμία μετασχηματίζοντας σε συνειδητή και απτή αφήγηση τα περασμένα και τα μελλούμενα, το βαθύ και ουσιαστικό παιχνίδι με όλες τις κλίμακες της μνήμης και η αντιστροφή των χρονικών μεγεθών μέσω μιας τεράστιας εγκεφαλικής διεργασίας που κατευθύνεται από τους υγρούς και γεμάτους ένταση κυματισμούς μιας κοσμικής συνείδησης που ενυπάρχει μέσα στη συμπαντική δίνη, αποτελούν τα άυλα υπερβατικά τοπία της σκέψης και της αισθητηριακής γνώσης που μας περιβάλλουν και για τα οποία χρειάζεται να κινητοποιήσουμε την πιο δυνατή εσωτερική μας όραση αποκτώντας έτσι πρόσβαση στο κρυφό νόημά τους και ουσιαστική επαφή με τα σημαίνοντα της ύπαρξης.

Η ταινία αυτή αποτελεί κατά την άποψή μου μαζί με τον "Στάλκερ"[1979], ένα εκπληκτικό και πολυπαραμετρικό κινηματογραφικό δοκίμιο, πραγματικό ποταμό βαθιάς διανοητικής και καλλιτεχνικής επεξεργασίας που αξίζει κανείς να δει πολλές φορές, κατά την αντιστοιχία που μπορεί να γοητεύεται ακούγοντας κατά καιρούς την τέταρτη συμφωνία του Μάλερ, τα κονσέρτα του Σοστακόβιτς, βλέποντας τους πίνακες  του Βελάσκεθ, του Γκρέκο, του Γκόγια και των συμβολιστών, του Χοκουσάι ,του Ντε Κίρικο και του Mπαλτύς, τις αγιογραφίες του Πανσέληνου και του Θεοφάνη, τις φωτογραφίες του Κερτέζ,του Μπρεσόν και της Nelly's, τα κτίρια του Άρη Κωνσταντινίδη, του Τάκη Ζενέτου και του Giusseppe Terragni ή διαβάζοντας τα κείμενα και τις γραφές του Ντοστογιέφσκι , της Έμιλι Ντίκινσον και του Νίκου Καρούζου...   

Odyss, 23.08.2011  

    

Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα_υπόκλιση στον οιονεί ποιητή

F.G.LORCA _5.06.1898-19.08.1936

  F.G.Lorca / φωτο.επεξεργασμένη από Odyss

Αύγουστος του 1936 στην Καταλωνία και τη Γρανάδα.  Ένα φοβερό καλοκαίρι που κατέχει μια ξεχωριστή θέση στη δημιουργική κατάθεση της λογοτεχνίας και της τέχνης, γιατί αποτύπωσε μοναδικά τα ίχνη μιας κοινής συνείδησης που έκτισαν και υπεράσπισαν μαζί πολλοί, σε μια  πολιτική συνθήκη πρωτόγνωρη στη διάρκεια του εικοστού αιώνα…Την ώρα που οι «νύχτες των κρυστάλλων» και η μαρτυρική Γκερνίκα προδιέγραφαν το άνοιγμα της πύλης της κόλασης για την Ευρώπη και τον κόσμο, την εποχή που το φίδι είχε γεννήσει τον τρόμο που κυοφορήθηκε στις παρελάσεις του φασισμού και στις αντιδημοκρατικές εκτροπές που είχαν γίνει κανόνας, εκείνη τη στιγμή διάλεξαν να σφαλίξουν το στόμα των ποιητών που απέμεναν…

Ο Βλαδίμηρος Μαγιακόφσκι 6 χρόνια πριν είχε αυτοκτονήσει, την ώρα που «η έφοδος στον ουρανό» είχε αρχίσει να μεταλλάσσεται σε συρματοπλέγματα των γκουλάγκ και ο Όσιπ Μαντελστάμ συνέχιζε να περιφέρεται για σωφρονισμό στη Σιβηρία, οι ναζί έκαιγαν βιβλία και εξοβέλιζαν την «παρηκμασμένη τέχνη»  της νεωτερικότητας επιβάλλοντας ένα καθεστώς τρόμου και προετοιμάζοντας τα στρατόπεδα εξόντωσης των αλλότριων φυλών και των Εβραίων και οι νάνοι ντενεκέδες ευρωπαίοι ηγετίσκοι εξασκούνταν με τα όπλα που διέθεταν και με το ρετσινόλαδο στην Ελλάδα του Μανιαδάκη για την «τελική λύση» του ο καθένας, που δεν εξαιρούσε βέβαια από τις προβλέψεις της κανένα παρά μόνο τους βασιλιάδες και τις ελβετικές τράπεζες…

Βαριά εποχή για ποιητικούς συνειρμούς…Στις 19 του Αυγούστου του 1936, ο ποιητής Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα εκτελέστηκε από τα «αντικομμουνιστικά αποσπάσματα θανάτου» που είχαν στη διάρκεια του ισπανικού εμφυλίου γεμίσει την Ισπανία με τάφους που ακόμη δεν λένε να κλείσουν…Μαζί με το νεκρό κορμί του ποιητή που παράχωσαν σε ένα ομαδικό τάφο, είχε θαφτεί και η ουτοπία που γεννήθηκε στη Βαρκελώνη εκείνα τα χρόνια και ήθελε να βλέπει τον κόσμο με μια ελεύθερη και αντιιεραρχική ματιά…Το φοβερό καλοκαίρι του ΄36, η δημοκρατική Ισπανία έδινε την τελευταία μάχη του ανθρώπου ενάντια στην επερχόμενη βαρβαρότητα που δεν άργησε να σαρώσει τα πάντα και να καταστήσει στο τέλος την ίδια την ποίηση μια «…υπόθεση βαρβαρική μετά την εμπειρία του Άουσβιτς…» όπως τόσο εύστοχα επισήμανε μετά το τέλος του φοβερού εκείνου πολέμου ο γερμανός φιλόσοφος Τιοντόρ Αντόρνο…

Χτες, συμπληρώθηκαν 75 χρόνια από εκείνη τη θλιβερή μέρα. Ο κόσμος έχει αλλάξει πολύ αλλά δεν έχει αλλάξει διόλου ο τρόπος που βλέπει τους ποιητές…Οι στίχοι τους δημιουργούν πάντα μια ενόχληση…Χώνονται σαν τα καρφιά στις ανθρώπινες συνειδήσεις και καμιά φορά τις γονιμοποιούν με εγερτικό και ριζοσπαστικό τρόπο…Να υποκλιθούμε στη μνήμη τους…Να τους διαβάζουμε…Να διδάσκουμε τα παιδιά μας να βλέπουν τον κόσμο με την οικουμενική τους ματιά…Ο αγώνας του ανθρώπου σήμερα είναι μια διαρκής εναντίωση στη λήθη και τους μηχανισμούς της…Και μια διερώτηση που επιζητεί την ουσιαστική μας σχέση με την α-λήθεια του κόσμου…

Odyss, 19.08.2011

Φ.Γ.Λόρκα: Θρήνος για τον Ιγνάθιο Σάντσεθ Μεχίας

Ένα από τα ποιήματα αυτού του θεατρικού έργου του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, που έχει ως θέμα τον χαμό ενός ταυρομάχου από την Ανδαλουσία σε μια ταυρομαχία στη Σεβίλλη, σε μετάφραση - απόδοση Νίκου Γκάτσου. Το έργο έχει αποδοθεί και στα ελληνικά σε μουσική του Σταύρου Ξαρχάκου σε μορφή καντάτας.

Το Σκόρπιο Αίμα


Σκαλί-σκαλί πάει ο Ιγνάθιο
το θάνατό του φορτωμένος.
Γύρευε να 'βρει την αυγή
μα πουθενά η αυγή δεν ήταν.
Γυρεύει τη σωστή θωριά του
και τ' όνειρό του αλλάζει δρόμο.
Γύρευε τ' όμορφο κορμί του
και βρήκε το χυμένο του αίμα.
Στιγμή δεν έκλεισε τα μάτια
που είδε τα κέρατα κοντά του,
όμως οι τρομερές μανάδες
ανασηκώσαν το κεφάλι.
Κι από το βοσκοτόπια πέρα
ήρθ' ένα μυστικό τραγούδι
που αγελαδάρηδες ομίχλης
τραγούδαγαν σε ουράνιους ταύρους.
Δεν είχε άρχοντα η Σεβίλλια
μπροστά του για να παραβγεί
ούτε σπαθί σαν το σπαθί του
ούτε καρδιά να 'ν' τόσο αληθινή.
Σαν ποταμός από λιοντάρια
η ξακουσμένη του αντρειοσύνη,
και σαν σε πέτρα σκαλισμένη
η στοχασιά του η μετρημένη.
Τώρα για πάντα πια κοιμάται.
Τώρα τα μούσκλια και τα χόρτα
με δάχτυλα που δε λαθεύουν
το άνθος ανοίγουν του μυαλού του.
Και το τραγουδιστό του αίμα
κυλάει σε βάλτους και λιβάδια,
γλιστράει στο σύγκρυο των κεράτων,
άψυχο στέκει στην ομίχλη,
σε βουβαλιών σκοντάφτει πόδια,
σα μια πλατιά, μια λυπημένη,
μια σκοτεινή γλώσσα, ώσπου τέλμα
να γίνει από αγωνία, πλάι
στον Γουαδαλκιβίρ των άστρων.

PICASSO IN PALESTINE_24.06-20.07.2011

Η δύναμη της τέχνης να ανοίγει  παράθυρα στο διάλογο

για ειρήνη και ελευθερία και να εναντιώνεται στη βία

Σχόλια με αφορμή τη συγκλονιστική είδηση της έκθεσης ενός έργου του Πάμπλο Πικάσο 
στη Ραμάλα της Παλαιστίνης

Η μεγάλη τέχνη έχει οικουμενικό χαρακτήρα. Το ίδιο και ο πόλεμος και η κατοχή. Μπορεί να ενεργοποιεί την α-λήθεια, να συντηρεί τον αγώνα της μνήμης ενάντια στη λήθη και να αντιστρατεύεται σε όλες τις εκφράσεις της βίας. Που ποτέ δεν ήταν λίγες στην Ιστορία και εξακολουθούν να κυριαρχούν ιδιαίτερα στην εποχή μας έχοντας μετασχηματιστεί ακόμη και σε εικόνες της κατανάλωσης, ιδέες κυριαρχίας, νοήματα μιας μονότροπης αγοραίας οπτικής για τα πράγματα.

Pablo Picasso, Mπούστο γυναίκας, 1943.

H έκθεση του πίνακα του Πάμπλο Πικάσο, «Μπούστο γυναίκας» (1943) που έγινε στη Ραμάλα της Παλαιστίνης (IAAP/International Academy of Art Palestine) από τις 24 Ιουνίου μέχρι τις 20 Ιουλίου με ιδέα του επιμελητή  Χαλέντ Xουρανί, υπήρξε για μένα μια από τις πιο σπουδαίες ειδήσεις της περιόδου. Μέσα σε ένα ορυμαγδό γεγονότων, ρυθμίσεων και ρητορείας για την κρίση, αυτό το σπουδαίο γεγονός μπορεί και να πέρασε απαρατήρητο. Θέλησα να διατηρήσω και στον τίτλο μου, παρά το ότι το αποφεύγω, στα αγγλικά την περιγραφή του γεγονότος,  όπως ήταν διατυπωμένο σε αραβικά και αγγλικά στο υλικό της έκθεσης που κυκλοφόρησε παντού, ακόμη και στις χωματένιες εκτάσεις της ανύπαρκτης αστικής συνθήκης που επικρατεί στη Ραμάλα και στη λωρίδα της Γάζας.

Μια έκθεση του πιο αναγνωρίσιμου καλλιτέχνη του 20^ου αιώνα, αποτελεί το πρόκριμα για την αγωνιώδη αναζήτηση της συμμετοχής ενός τόπου που βρίσκεται ακόμη υπό κατοχή, της Παλαιστίνης, στο διεθνές πεδίο ενός διαλόγου, μιας συζήτησης που μέχρι τώρα ποτέ δεν είχε επιχειρηθεί ξανά με τέτοιο τρόπο. Η ένταξη της μεγάλης τέχνης της νεωτερικότητας σε ένα περιβάλλον έξω από τις περιοχές που αναπτύχθηκε η ιστορική της αφήγηση (δηλαδή κυρίως τον ευρωπαϊκό και βορειοαμερικάνικο χώρο) δίνει την ευκαιρία, αποτελεί το πρόκριμα για μια επανατοποθέτηση των αστικών γεγονότων που τη συνόδευαν και στον περιφερειακό χώρο της Μέσης Ανατολής και των λιγότερο αναπτυγμένων χωρών του υπόλοιπου κόσμου.

Ραμάλα Παλαιστίνης / Διαφημιστική πινακίδα της έκθεσης. Πικάσο

Είναι μια ουσιαστική διαρκής και αγωνιώδης διερώτηση. Πότε επιτέλους θα αρχίσουν να αποκτούν χαρακτηριστικά αστικού τοπίου οι περιοχές του κόσμου που έμεναν μέχρι τώρα έξω από το διεθνή καταμερισμό της παραγωγής του Πολιτισμού και ιδιαίτερα των εμβληματικών δημιουργικών του διατυπώσεων ; Μέχρι πότε το περιβάλλον των περιφερειακών πόλεων του πλανήτη θα εξακολουθεί να κυριαρχείται από χώμα ανακατεμένο με αίμα αθώων τις περισσότερες φορές και ποια στιγμή θα αρχίσει επιτέλους να αποκτά χαρακτηριστικά ανθρώπινου τόπου που εκτός από ασφάλεια και εγγύηση ζωής σε όσους διαμένουν εκεί θα αποτελεί και ένα πολεοδομικά οργανωμένο αστικό αφήγημα με στοιχειώδη ανταπόκριση σε ένα επίπεδο λειτουργικής και  πρακτικής ποιότητας για τους κατοίκους του, κατοίκους επιτέλους –επίσης- του κοινού παγκόσμιου χωριού;

Φαίνεται πως αυτό προς το παρόν συμβαίνει μόνο κοντά στις μπίλιες του συστήματος καζίνο ενός αποκρουστικού «χρηματοπιστωτικού πλανήτη» όπου όλοι μπορούν να συμμετέχουν αρκεί να έχουν πολλά λεφτά, υλικούς πόρους και οικονομικούς και όχι αναγκαστικά δημοκρατικούς θεσμούς και βέβαια ισχύ –κυρίως στρατιωτική – για να μπορούν να ασκούν βία και να διαθέτουν επιρροή.

   

Ένας Πικάσο στην Παλαιστίνη. Δεν έχει σημασία ποιος πίνακας –έκανε τόσο πολλούς εξάλλου – ήταν αυτός που εκτέθηκε. Το θέμα του θα μπορούσε να ποικίλει. Από ένα πορτραίτο γυναίκας, που τόσο πολύ προτιμούσε, ίσαμε μια απεικόνιση του μινωταύρου και μια κυβιστικά αποδομημένη κατσίκα ή ένα κόκκορα  ή ακόμη κι ένα από τα εκατοντάδες στρατευμένα πολιτικά του σκίτσα και τα μικρογλυπτά με κανάτες ή ακόμη και μια σπουδή για την καταστατική του Γκουερνίκα και ό,τι τέλος πάντων άλλο μπόρεσε να κινητοποιήσει τη δημιουργική του έμπνευση και μπορεί να επιθυμήσει η φαντασία του ανθρώπου. Ο συγκεκριμένος πίνακας ήταν δανεισμένος από το μουσείο Van Abbemuseum της ολλανδικής πόλης του Αϊντχόβεν. Η αξία του στο χρηματιστήριο της τέχνης αποτιμάται –όπως γράφτηκε- στα 4,5 εκατ. ευρώ.

Δεν έγκειται όμως εδώ η πραγματική αξία και η  σημασία του γεγονότος. Το σημαίνον είναι ένα και μοναδικό. Η μεγάλη τέχνη, ειδικά ενός καλλιτέχνη που έζησε μέσα σε ειρήνη και πόλεμο και στη διάρκεια μιας μεγάλης καλλιτεχνικής κατάθεσης στηλίτευσε με όσους τρόπους μπορούσε τον πόλεμο και την κατοχή και ταύτισε τη διαδρομή του με μια ενεργή πολιτική στράτευση που μερικές φορές μπορεί να τον παρέσυρε και σε λάθη, αποτελεί τη μεγαλύτερη καταγγελία και υπενθύμιση πως υπάρχουν σήμερα στον 21^ο αιώνα, τόποι που ακόμη δεν έχουν παγιωθεί οι οικουμενικές αξίες του σεβασμού στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και στο διαρκές αίτημα της Ελευθερίας.

Υπάρχουν ακόμη ανθρωπογενή περιβάλλοντα που είναι βυθισμένα στην ανάγκη για τα στοιχειώδη ελάχιστα απαιτούμενα ενός απλού, ταπεινού αλλά αξιοσέβαστου αστικού βίου, υπάρχουν ακόμη άνθρωποι που συνωθούνται κατά εκατομμύρια και παραμένουν αποκλεισμένοι πίσω από τείχη που δεν μπορεί να περάσει το φως ενός παραμικρού διαλόγου όπως στη λωρίδα της Γάζας, υπάρχουν ακόμη ανεκδήλωτα κι ανέκφραστα αστικά τοπία του πλανήτη με εκατομμύρια ζωντανούς νέους που περιμένουν να ανοίξουν ένα μικρό παράθυρο συνεννόησης σε ένα κόσμο κοντά και μακριά που μέχρι σήμερα παρέμενε πεισματικά αυτάρκης και αδιάφορος μέσα στην υλική του ευδαιμονία και δεν διστάζουν να χρησιμοποιήσουν –όπως και όλοι μας- βέβαια ακόμη και τα πιο αμφίβολα εργαλεία της διαδικτυακής επικοινωνίας προκειμένου να το πετύχουν.

Ο δυτικός κόσμος που γνωρίζουμε  καλά , περιλαμβάνει από τα χυδαία υλικά της πιο εκμαυλιστικής καταναναλωτικής συνθήκης ίσαμε την αποκλειστικότητα σε όλη την παράδοση της νεωτερικότητας, τον τακτοποιημένο αστικό βίο σε καλοσχεδιασμένες πόλεις και  τις μεγάλες καλλιτεχνικές αφηγήσεις από την Αναγέννηση ίσαμε τον Πικάσο και τη μεταπολεμική αφαίρεση και κατά κανόνα μέχρι σήμερα απέφευγε επίμονα να τα μοιραστεί με τη μεγάλη πλειοψηφία του πλανήτη. Να αφήσει να διατρέξουν τα ρεύματα των ιδεών του διαφωτισμού και να υπάρξουν ωσμώσεις με τον υπόλοιπο λιγότερο αναπτυγμένο κόσμο, να καταστήσει κοινές αξίες ενός οικουμενικού χάρτη της παγκόσμιας κληρονομιάς μια κουλτούρα του διαλόγου, που δεν θα περιλαμβάνει μόνο ανέξοδες διεθνείς διακηρύξεις δικαιωμάτων αλλά θα κάνει πράξη την κοινή μας πεποίθηση πως η συμβολή της Τέχνης και των μεγάλων αστικών αφηγήσεων του σύγχρονου πολιτισμού στην εξύψωση της υπόθεσης του ανθρώπου είναι ζήτημα  που πρέπει να μας αφορά και μας κάνει όλους καλύτερους.

Πριν από λίγο καιρό είδα μια μεγάλη έκθεση σε μουσείο της Ευρώπης, αφιερωμένη στο μεγάλο Ισπανό Πάμπλο Πικάσο με κεντρικό τίτλο «Πικάσο: Ειρήνη και Ελευθερία» και είχα την ευκαιρία ανάμεσα στα άλλα έργα του να ανακαλύψω και μερικά από τα υπέροχα εκείνα σκίτσα που είχε κάνει μεταπολεμικά υπερασπιζόμενος ανθρώπους που διώκονταν για τις ιδέες τους όπου γης. Ανάμεσά τους και «Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο», ο Νίκος Μπελογιάννης στη διάρκεια της δίκης που τον οδήγησε στα ταραγμένα μετεμφυλιακά χρόνια στο εκτελεστικό απόσπασμα ενός ανάλγητου και φοβερού κράτους νικητών που κατάφερε να συντηρήσει την αντιπαράθεση και τη βία για πολλά χρόνια  βυθίζοντας τον Τόπο μας σε μια περιπέτεια από την οποία ακόμη αγωνίζεται να εξέλθει.

Ανάμεσα σε όλο το υλικό που ξεκινούσε από τα σχεδιάσματα για τον πίνακα-αντιπολεμική κραυγή «Γκουερνίκα» και παρακολουθούσε τους σταθμούς μιας μεγάλης δημιουργικής διαδρομής στην ίδια την εξέλιξη της τέχνης του 20^ου αιώνα, αυτό που μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση ήταν το πόσο ταυτισμένη ήταν η μεγάλη τέχνη της νεωτερικότητας με την υπεράσπιση πολιτικών προγραμμάτων της εποχής της. Και αυτό δεν συνέβαινε με τρόπο άμεσο και γραμμικό. Αποτελούσε το συμπύκνωμα μιας κατάθεσης που κατάφερνε να εκφράσει όλο τον πολιτικό και κοινωνικό αναβρασμό της εποχής, χωρίς να έχει αναγκαστικά τα χαρακτηριστικά μιας στρατευμένης υπόθεσης καθώς είχε την πρόνοια να διαχωρίζει τις εικονογραφικές της προτιμήσεις, εξαιρετικά γόνιμες και πολύτροπες, από τα περιεχόμενα των αφηγήσεων  πάνω στα οποία εστίαζε αρκετές φορές τις εξειδικευμένες αναφορές της.

O πίνακας της Παλαιστίνης, είναι το μπούστο μιας γυναίκας της περιόδου του εξπρεσιονιστικού κυβιστικού του ιδιώματος (1943). Ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος συνεχιζόταν έχοντας γεμίσει την Ευρώπη και τον υπόλοιπο κόσμο με τα ερείπια μιας ανείπωτης τραγικής εμπειρίας. Η καταστροφή του αστικού περιβάλλοντος συνοδεύονταν από την ταπείνωση της αξίας του ανθρώπου. Χιλιάδες αθώοι είχαν βιώσει το μετασχηματισμό του καθημερινού τους βίου σε  ένα τοπίο της κόλασης, οι σκοτωμοί και τα ολοκαυτώματα κατέστρεφαν κάθε αναφορά στην ορθολογική εικονογραφία της ύπαρξης μεταβάλλοντας σε σωρό ερειπίων την όποια παράδοση, μετατρέποντας σε κρανίου τόπο τα αστικά τοπία και μετασχηματίζοντας σε τερατώδες εξέλκωμα πρωταρχικά την ίδια την  ιερότητα του ανθρώπινου προσώπου. Κομμάτια και θρύψαλα έγιναν οι αξίες, ο σεβασμός στη ζωή και τις ιδέες, έχασαν τα νοήματά τους οι λέξεις οι ίδιες που οδήγησαν επιζώντες και χιμπακούσα αργότερα να γράψουν βιβλία σαν το «Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος» του Πρίμο Λέβι που θα μας θυμίζουν για πάντα την εποχή που «…το κακό είχε καταστεί κοινότοπο» (Χ.Άρεντ) ή που «…η ποίηση δεν είχε πια καμιά αξία μετά την εμπειρία του Άουσβιτς…» (Τιοντόρ Αντόρνο).

Μπούστο γυναίκας σε τόνους του γκρί. Όπως η Γκουερνίκα. Δεν περίσσεψε καθόλου χρώμα στο τελάρο του Πικάσο από τη στέρηση της κατοχής. Το όμορφο πρόσωπο μιας γυναίκας έχει μεταμορφωθεί σε γωνιώδη και δυστοπική κυβιστική συμπαράθεση σπαραγμάτων και απολεπισμένων θραυσματικών επιφανειών. Δεν υπάρχει γεωμετρημένη εικόνα της- κατ΄ εικόνα δημιουργού πλασμένης -ανθρώπινης μορφής. Οξείες γωνίες, αιχμηρά και αγωνιώδη ελάσματα, διεστραμμένα βλέμματα, παραλλαγμένη μιλιά από ένα όρθιο μισοφέγγαρο στόμα , κεφαλή που θυμίζει κατατομή πολεμιστή σαμουράι ή εικονογράφηση κρανοφορεμένου ναζί στρατιώτη, σώμα αδιάφορο και ανέραστο παζλ τριγωνικών κατατμήσεων, όλα συντείνουν στην απόδοση της απελπιστικής σωματικής ατονίας της γυναίκαςς μήτρας και τροφού και στον τονισμό της μεγάλης απόστασής της από κάθε καρτεσιανή λογική ερμηνεία. Μόνη αναλαμπή βάθους το σκοτεινό ψυχρό πράσινο φόντο που δειλά έρχεται να προσδώσει ένα τόνο υπερβατικής δυναμικής που με τόσο συστηματικό τρόπο έχει αποδομήσει η φασματική εικονογράφηση μιας ήδη παγιωμένης δραματικής αφήγησης που τα λέει όλα.

Η παραπάνω συμβολιστικού σχεδόν χαρακτήρα προσέγγιση του πίνακα αυτού, μπορεί βέβαια να μην έχει για ορισμένους καμιά σχέση με την πραγματική εικαστική του λειτουργία. Δεν μπορώ όμως να αποφύγω την αναφορά σε ζητήματα που αναδύονται τόσο από τον τρόπο της δημιουργικής του ζωγραφικής άρθρωσης, όσο και από το χρόνο που τον εμπνεύστηκε ο Πικάσο (1943) αλλά κυρίως βέβαια από το χώρο της πρόσφατης έκθεσής του στη Ραμάλα της Παλαιστίνης, όπου βέβαια οι επικαιρικές συνθήκες εξακολουθούν να διαμορφώνουν ισχυρούς νοηματικούς συνειρμούς με την ευρωπαϊκή συνθήκη στη διάρκεια δυο αιματηρών παγκόσμιων πολέμων.

Η Ραμάλα είναι μια πόλη που αγωνίζεται να ζήσει ελεύθερη. Για να μπορεί να φτιάξει τους χωμάτινους δρόμους της και να συγκροτήσει το αστικό της τοπίο, να προσφέρει ελεύθερη,αξιοπρεπή και ασφαλή διαβίωση στους νέους της, να ρίξει τα τείχη της μισαλλοδοξίας και να κτίσει μουσεία και πινακοθήκες που θα γεμίσουν με τα έργα της Τέχνης και την παγκόσμια κληρονομιά του πολιτισμού ,να ανοίξει παράθυρα διαλόγου για να συνομιλεί με ανοικτό βλέμμα με τον υπόλοιπο κόσμο. Γι΄ αυτό πήγε εκεί ο Πικάσο.-

Odyss. 31.07.2011