Η ΝΥΧΤΑ ΤΩΝ ΚΡΥΣΤΑΛΛΩΝ [1] και ΑΛΛΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ

ΘΕΜΕΛΙΩΝΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΟΥ ΤΡΟΜΟΥ

[9.11.1938 / Πριν 73 μόλις χρόνια στη ναζιστική Γερμανία]

«Η νύχτα των σπασμένων κρυστάλλων» το 1938 στη ναζιστική Γερμανία, διαθέτει πάντα ένα ισχυρό συμβολισμό καθώς αποτέλεσε την αρχή του Ολοκαυτώματος. Ένας αποκρουστικός μηχανισμός από ανθρώπινα κτήνη και δολοφόνους του κοινού ποινικού δικαίου, συμπίλημα επίσημων θεσμών και παρακράτους που δεν είχε καμιά απολύτως σχέση με τον ευρωπαϊκό Πολιτισμό, αλλά εξέφραζε με τον πιο ακραίο τρόπο τη βαρβαρότητα του όχλου και την κυριαρχία των ενστίκτων του πάνω στο εποικοδόμημα της ηθικής δηλαδή της ευρύτερης πολιτικής και πολιτισμικής ανοχής και αντοχής της εποχής (που είχε κλονιστεί ανεπανόρθωτα από τη χιτλερική πανούκλα) , κατάφερε σε μια βραδιά να διαλύσει τα πάντα και να προδιαγράψει με ακρίβεια όλα όσα φρικτά θα επακολουθούσαν στη συνέχεια. Η κορύφωση του ήταν το στρατόπεδο εξόντωσης στο Άουσβιτς (βλ. αρχιτεκτονικό σχέδιο από το μουσείο του ολοκαυτώματος Yad Vashem στην Ιερουσαλήμ).  

Το αρχιτεκτονικό σχέδιο της κόλασης / Στρατόπεδο εξόντωσης Άουσβιτς ,Αρχείο Μουσείου Yad Vashem, Ιερουσαλήμ

Σε ολόκληρη τη χώρα, χιλιάδες συναγωγές κάηκαν, αναρίθμητες περιουσίες Εβραίων και κοιμητήρια καταστράφηκαν, 200 άνθρωποι δολοφονήθηκαν με μόνη αιτία τη φυλετική τους καταγωγή, χιλιάδες άλλοι συνελήφθησαν και στάλθηκαν σε στρατόπεδα εξόντωσης. Δεν υπάρχει άλλη αντίστοιχη περίπτωση στην ευρωπαϊκή ιστορική εμπειρία του 20^ου αιώνα που να παρουσιάζει τέτοια ομοιότητα με τα τραγικά γεγονότα μιας πολύ παλιότερης περιόδου κατά τη διάρκεια των αιματηρών θρησκευτικών πολέμων στη Γαλλία, που έχει μείνει στη μνήμη ως «νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου» [24/08/1572].  

Στη ναζιστική Γερμανία του 1938, ο ζόφος είχε παγιωθεί. Η δημοκρατία της Βαϊμάρης ήταν ήδη παρελθόν αρκετά χρόνια και ένας ολόκληρος λαός περιέβαλε με εκδηλώσεις λατρείας τις πιο εγκληματικές ηγετικές φιγούρες που γέννησε η Ιστορία.  Ο διαρκής φόβος που επέβαλε η ιδεολογική τρομοκρατία του καθεστώτος είχε καταφέρει να κτίσει με συστηματικό τρόπο, στη διάρκεια μιας πενταετίας όλα εκείνα τα ρατσιστικά ανακλαστικά που ήταν ικανά να πυροδοτήσουν τις πιο ακραίες προσωπικές και πολιτικές πρακτικές. Η παρουσία του Κακού είχε καταστεί κοινότοπη και ήταν απλωμένη παντού. Οι  άνθρωποι δεν κρίνονταν ως καλοί ή κακοί. Δεν ήταν καλύτεροι ή χειρότεροι από άλλους. Είχαν καταστεί οργανικό μέρος μιας κατάστασης από την οποία ήταν αδύνατο να ξεφύγουν. Το Κακό ήταν πια ΚΟΙΝΟΤΟΠΟ.  Η Χάνα Άρεντ στο σχετικό πόνημά της «Η κοινοτοπία του Κακού»[2] ανέλυσε με οξυδερκή τρόπο και διεισδυτικότητα, όλες τις παραμέτρους που αποτέλεσαν τον καμβά πάνω στον οποίο υφάνθηκε αυτός ο ιστορικός μετασχηματισμός των συλλογικών προτύπων και των ατομικών στάσεων σε μια χώρα όπως τη Γερμανία.

Το 1879, στο «Κομμουνιστικό μανιφέστο»[3] ο Κάρολος Μάρξ, έγραφε στην εισαγωγή πως «…ένα φάντασμα πλανιέται πάνω από τη Γερμανία. Το φάντασμα του κομμουνισμού…» Χρειάστηκε να περάσουν 60 χρόνια μόλις, να γυρίσει ο αιώνας , να γίνει ο α΄ παγκόσμιος πόλεμος , να καταρρεύσει η Δημοκρατία της Βαϊμάρης, να δολοφονηθεί η Ρόζα Λούξεμπουργκ και να αναρριχηθούν οι ναζί στην εξουσία το 1933, για να αποδειχτεί περίτρανα πως οι προβλέψεις του Μαρξ είχαν παταγωδώς διαψευστεί…H Eυρώπη πλήρωσε μαζί με τον υπόλοιπο κόσμο ένα βαρύ τίμημα σε ανθρώπινες ζωές και καταστροφές. Αδίστακτοι γερμανοί εγκληματίες φορώντας μαύρες στολές παραλλαγής με νεκροκεφαλές, με τα ουδέτερα παραπλανητικά ονόματα Βέρμαχτ, Γκεστάπο, Ες-ες, Λουφτβάφε,  εξαπέλυσαν για 5 χρόνια μια πρωτοφανή επίθεση και την ίδια την κόλαση εναντίον του ανθρώπινου είδους και του Πολιτισμού και κατέστησαν με τις πράξεις τους, την ιταμότητα και τα κυνικά τους εγκλήματα, την ίδια την ποίηση περιττή. Ο Γερμανός φιλόσοφος Τιοντόρ Αντόρνο είχε γράψει μετά τον πόλεμο πως η εμπειρία των  στρατοπέδων συγκέντρωσης έκανε την ποίηση μετά το Άουσβιτς να μοιάζει με βαρβαρική υπόθεση. Εκατομμύρια άνθρωποι δολοφονήθηκαν με βάναυσο τρόπο πριν από 70 μόλις χρόνια και σήμερα φαίνεται πως ορισμένοι θέλουν να καταδικάσουν αυτή την εμπειρία στο έρεβος της λήθης.

Τι να πρωτοθυμηθεί κανείς χωρίς να παραλείψει κάτι σημαντικό από την εμπειρία του Κόσμου και του Τόπου; Tις εκτελέσεις αθώων και αμάχων, τον αφανισμό πόλεων και χωριών, τις εκατόμβες της Βιάννου, του Διστόμου και των Καλαβρύτων ή τα δανεικά κι αγύριστα του υποχρεωτικού δανείου της κατοχής προς τους κατακτητές Γερμανούς που αρνήθηκαν μέχρι τώρα -επί 60 χρόνια μετά τον πόλεμο και 20 μετά τη γερμανική ενοποίηση- επιδεικτικά να επιστρέψουν το παραμικρό ποσό, που με αντικειμενικές εκτιμήσεις [4] φαίνεται πως πλησιάζει το ύψος του συνολικού σημερινού ελληνικού χρέους. Η Ελλάδα χρηματοδότησε με τους ελάχιστους πόρους που διέθετε τότε στα αποθεματικά της, όλες τις τυχοδιωκτικές πολεμικές επιχειρήσεις των ναζί στη Μέση Ανατολή, αλλά σήμερα καλείται να πληρώσει κι από πάνω για μια καταστροφή του Τόπου που ξεκίνησε στη διάρκεια της κατοχής και συνεχίστηκε με την προκλητική αδιαφορία του πολιτικού συστήματος όλα τα μεταπολεμικά χρόνια, με ελάχιστες και χλιαρές εξαιρέσεις. Οι δυνάμεις του άξονα, κατάφεραν να κλέψουν όλο το απόθεμα και τον πλούτο των αντιπάλων τους στη διάρκεια του πολέμου με κάθε θεμιτό και αθέμιτο τρόπο, καταστρέφοντας τις παραγωγικές και κοινωνικές τους υποδομές[5] και καταδικάζοντας τους λαούς που αντιστάθηκαν στη στέρηση και τον αφανισμό. Είναι δυνατό όλα αυτά να έχουν ξεχαστεί σήμερα;  Αν οι προηγούμενες κυβερνήσεις του τόπου τα έκαναν γαργάρα η νέα κυβέρνηση «εθνικής σωτηρίας» λέτε να έχει την τόλμη να τα θέσει σε συζήτηση; Διαφορετικά τι νόημα έχει να δεχόμαστε τους ταπεινωτικούς αφορισμούς για τους τεμπέληδες του νότου, που ρήμαξαν όμως βεβαιωμένα οι απάνθρωποι και βάρβαροι βόρειοι που τώρα έχουν καταφέρει να επιβάλουν μέσω των υπερεθνικών μηχανισμών του κεφαλαίου τις προτιμήσεις τους και τους προσανατολισμούς τους σε όλους τους υπόλοιπους;

O ευρωπαϊκός διαφωτισμός αποτέλεσε κάποτε την αφετηρία της κοινωνικής και πολιτικής απελευθέρωσης. Σταδιακά όμως μετά το 19^ο αιώνα, με το μετασχηματισμό των παραγωγικών δομών και το πέρασμα στη νέα εποχή που αξιοποίησε την ένταση του κεφαλαίου και πρόσφατα της τεχνολογικής υπεροχής οι περισσότερο παραδοσιακές κοινωνίες που εξακολούθησαν να βασίζονται κυρίως στην ένταση της εργατικής δύναμης, σταδιακά έγιναν ουραγοί και υποχρεώθηκαν να βασιστούν μόνο σε εκείνα που τους προσέφερε η φύση και οι περιορισμένοι δημογραφικά δυναμική τους. Η Ελλάδα απέκτησε υπόσταση σύγχρονου κράτους μόλις πριν από 180 χρόνια και οι δημοκρατικοί της θεσμοί δοκιμάστηκαν ποικιλοτρόπως όλα αυτά τα χρόνια. Έζησε διαδοχικούς πολέμους τα τελευταία 110 χρόνια και σε ορισμένες περιπτώσεις οδυνηρές έριδες και εμφυλίους που επιβάρυναν τη θέση της στο συνολικό ευρωπαϊκό καταμερισμό. Αντιστάθηκε με κάθε τρόπο σε κατακτητές και γνώρισε φοβερές καταστροφές από τη ναζιστική λαίλαπα, χωρίς να καταφέρει με αξιόπιστο τρόπο να αποκτήσει ποτέ μια εγχώρια αστική τάξη[6] με αυτογνωσία, επίγνωση της ταυτότητάς της στο διεθνές περιβάλλον και διατεθειμένη να οραματιστεί, να σχεδιάσει, να προγραμματίσει και να υλοποιήσει ένα «εθνικό σχέδιο» για την προκοπή και την εξέλιξη του Τόπου μας. Το αποτέλεσμα βιώνεται συλλογικά απ΄ όλους μας σήμερα, σε μια φάση που τείνουν οι πολιτικοί θεσμοί σε εθνικό επίπεδο να υποκατασταθούν απολύτως από υπερεθνικούς σχηματισμούς του χρήματος που δεν δίνουν λογαριασμό σε κανένα.

Οι μονοδιάστατοι προσανατολισμοί της απληστίας των ελίτ και της απόλυτης μετατροπής των δομών της Ευρώπης σε ποσοτικά μόνο μεγέθη μετρήσιμα με αριθμούς και αποδόσεις του κεφαλαίου και κυρίως με τη μετατροπή τους σε έρμαια των περίφημων αγορών –δηλαδή των καιροσκόπων και κερδοσκόπων ιδιωτών- έχουν πια παγιωθεί και έχουν εξαπολύσει τη χειρότερη επίθεση που έχει βιώσει ο κόσμος ιστορικά από καταβολής παραγωγικών και κοινωνικών θεσμών. Δεν έχουν πια λόγο οι κυβερνήσεις και η Κοινωνία των Πολιτών αλλά το Δ.Ν.Τ, η Ε.Κ.Τ., οι επενδυτικές εταιρείες όλων των ρίσκων, οι  τράπεζες και οι τοκογλύφοι που λειτουργούν ως αυτόνομοι μηχανισμοί συγκέντρωσης του κεφαλαίου που αναδιανέμεται με στρατηγικό τρόπο στα χέρια των λίγων, οι εταιρείες αξιολόγησης πιστοληπτικής ικανότητας που λειτουργούν ως καταλύτες για τον προγραμματικό σχεδιασμό όλων των πράξεων αναδιανομής σε βάρος των πολλών που υλοποιούν με προθυμία «πολιτικές» κυβερνήσεις και ανδρείκελα της υψηλής χρηματοπιστωτικής διπλωματίας.

Σταδιακά και σε ελάχιστο χρόνο το παραδοσιακό 20%-80% που γνωρίσαμε τα τελευταία 40 χρόνια (οι 2 στους 10 να κατέχουν τα 8 από τα 10 μέρη των κάθε είδους πόρων) άρχισε σταδιακά μα μεταλλάσσεται χειρότερα από εφιαλτικό Άλιεν…Το 1% σε λίγο θα έχει το 99% των κάθε είδους διαθέσιμων πηγών, πλούτου, κεφαλαίου, πόρων και η συντριπτική πλειοψηφία του 99% το αντίστοιχο θηριώδες ποσοστό του 1%! Τόσο καλά και τόσο δίκαια. Ούτε στους πιο ακραίους υπολογισμούς τους οι ακόμη και σήμερα απολογητές ενός συστήματος που έχει πια αρχίσει να καταρρέει, μπορούσαν να φανταστούν πως το σύστημα της νεοφιλελεύθερης προσέγγισης θα μπορούσε να αποδώσει τόσα πολλά σε τόσο λίγους…’Ισως όμως αυτό να είναι και το στάδιο της τελικής του εξαφάνισης…

Κλείνω αυτή την ανάρτηση αφύπνισης της ιστορικής μνήμης και υπομνηματισμού της εικόνας του κόσμου μας,  με ένα εξαιρετικό στίχο του φετινού νομπελίστα Σουηδού ποιητή Τόμας Τρανστρέμερ. Μπορεί να λέει πολύ περισσότερα για τη σημερινή κατάσταση απ΄όσα οι σκέψεις που κατέθεσα εγώ παραπάνω.

Ονειρεύτηκα ότι επισκέφτηκα ένα νοσοκομείο.

Δεν υπήρχε προσωπικό. Ήταν όλοι ασθενείς.

Ο νοών νοείτω...

Οdyss. 13.11.2011

     

     

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

1/ Ο όρος Kristallnacht (Κρίσταλναχτ, που σημαίνει στα γερμανικά η «Νύχτα των Κρυστάλλων»), επίσης Reichskristallnacht (Ράιχσκρισταλναχτ, κατά λέξη, «Αυτοκρατορική Νύχτα των Κρυστάλλων»), Pogromnacht (Πογκρόμναχτ, δηλαδή η «Νύχτα του Πογκρόμ»), περιγράφει το μαζικό πανεθνικό πογκρόμ στη Γερμανία και στην Αυστρία τη νύχτα της 9ης προς 10η Νοεμβρίου 1938. Ο στόχος ήταν οι Εβραίοι πολίτες όλης της χώρας και αποτέλεσε την απαρχή του Ολοκαυτώματος…

[παρακάτω αποσπάσματα από τη Wikipedia]

Kristallnacht: Η νύχτα που έσπασαν τα κρύσταλλα

Η δολοφονία του Φομ Ρατ λειτούργησε ως άλλοθι για την έναρξη βιαιοπραγιών κατά των Εβραίων κατοίκων σε ολόκληρη τη Γερμανία. Υπήρχε η πρόθεση να φανεί η επίθεση αυτή σαν αυθόρμητη αντίδραση, αλλά, στην πραγματικότητα, είχε ενορχηστρωθεί από τις γερμανικές αρχές και, ειδικότερα, από τον Ράινχαρντ Χάιντριχ (Reinhard Heydrich). Η κυβέρνηση αξιοποίησε, εκτός από τα επίσημα κρατικά μέσα, κυρίως την οργάνωση του Ναζιστικού κόμματος, για να οργανώσει και να υλοποιήσει τις ταραχές.

Το πογκρόμ που ακολούθησε είχε ως αποτέλεσμα να προκληθούν ζημιές και, σε πολλές περιπτώσεις, να καταστραφούν, 1.574συναγωγές (σχεδόν όλες όσες υπήρχαν στη Γερμανία, οι περισσότερες καταστράφηκαν από εμπρησμό), πολλά εβραϊκά κοιμητήρια, πάνω από 7.000 καταστήματα και 29 πολυκαταστήματα που ανήκαν σε Εβραίους. Κάποιοι Εβραίοι ξυλοκοπήθηκαν έως θανάτου, ενώ άλλοι εξαναγκάζονταν να παρακολουθούν.

Περισσότεροι από 30.000 άρρενες Εβραίοι συνελήφθησαν και στάλθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης· κατά κύριο λόγο στο Νταχάου, στο Μπούχενβαλντ και στο Ζάξενχαουζεν. Η μεταχείριση στα στρατόπεδα ήταν κτηνώδης, αλλά οι περισσότεροι αφέθηκαν ελεύθεροι κατά τη διάρκεια των επόμενων τριών μηνών, υπό τον όρο ότι θα εγκατέλειπαν τη Γερμανία.

Ο ακριβής αριθμός των Γερμανών Εβραίων που θανατώθηκαν δεν έχει προσδιοριστεί, αλλά υπολογίζεται ότι κυμαίνεται μεταξύ 36 και 200 περίπου ατόμων για τις δύο ημέρες που διήρκεσαν οι αναταραχές. Ο ευρύτερα αποδεκτός αριθμός νεκρών κατά τη διάρκεια των ταραχών είναι 91 άτομα. Υπολογίζοντας και τους θανάτους στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, περίπου 2.000 ως 2.500 ήταν οι νεκροί που μπορούν να αποδοθούν στο πογκρόμ της «Νύχτας των Κρυστάλλων». Επίσης, μικρός αριθμός Γερμανών θανατώθηκαν κατά τις ταραχές της Νύχτας των Κρυστάλλων, καθώς τους θεώρησαν, κατά λάθος, Εβραίους.

Τα γεγονότα στην Αυστρία δεν ήταν λιγότερο φρικτά και οι περισσότερες από τις 94 συναγωγές και τόποι προσευχής της Βιέννης υπέστησαν μερική ή ολική καταστροφή. Τα θύματα υπέστησαν κάθε είδους ταπεινώσεις, περιλαμβανομένου του εξαναγκασμού να σφουγγαρίζουν ενόσω τους υπέβαλαν σε μαρτύρια οι συμπολίτες τους Αυστριακοί, κάποιοι από τους οποίους ήταν προηγουμένως φίλοι και γείτονές τους.

2/ Χάνα Άρεντ: Ο  Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ - Μια έκθεση για την κοινοτοπία του κακού, Eκδόσεις Νησίδες, 2009

3/ Κ. Μaρξ- Φ. Έγκελς: Το κομμουνιστικό μανιφέστο, Γερμανική έκδοση  1867.

4/ Η μαύρη βίβλος της Κατοχής: Κείμενο εθνικής επιτροπής με το Μ. Γλέζο κ.α., Αθήνα 2004 , Έκδοση Νομ. Αυτοδ. Αθήνας

5/ Κων. Δοξιάδη: Οι Θυσίες της Ελλάδας κατά το δεύτερο παγκόσμιο Πόλεμο. Έκθεση της Ελλάδας προς τη γενική συνέλευση των Εθνών το 1947.

6/ Παναγ. Κονδύλης: Οι αιτίες της παρακμής της σύγχρονης Ελλάδας – Η καχεξία του αστικού στοιχείου στη νεοελληνική κοινωνία και ιδεολογία, Εκδόσεις Θεμέλιο, 2011.  

Το μόνο που θέλω να πω αστράφτει απρόσιτο*

Tomas Transtrőmer

Graffiti του Banksy 

H μονοτροπία έχει πια κυριαρχήσει απόλυτα. Μόνο λογιστικές και οικονομικές αναλύσεις παντού. Μια ρητορεία καθημερινή μετασχηματίζει όλες μας τις έγνοιες σε αντικείμενα του τεράστιου χρηματοπιστωτικού καζίνου που έχει απλωθεί παντού σαν την πανούκλα και καταστρέφει όλες τις υπόλοιπες προσλήψεις, όλα τα ενδιαφέροντα και τις ανθρώπινες και οικουμενικές ιδέες και αξίες. Η μόνη προτεραιότητα που επιβάλλεται και προβάλλεται είναι η λογική των αγορών δηλαδή των καιροσκόπων και των κερδοσκόπων στους οποίους η πολιτική τάξη του κυρίαρχου συστήματος έχει εκχωρήσει πια –σε υπερεθνικό επίπεδο- τη δυνατότητα να ορίζουν και να καθορίζουν κάθε δραστηριότητα. Ο κόσμος είναι χωρισμένος στα ποσοστά που καθορίζει η κυριαρχία της οικονομικής ελίτ. Το 80% των υλικών πόρων και των προσόδων στα χέρια του 20%. Στις περισσότερες περιπτώσεις το 1% αυτού του 20% είναι εκείνο που ελέγχει με οργουελικό τρόπο και τη δυνατότητα να αποφασίζει και να κατευθύνει τις εξελίξεις της παγκόσμιας οικονομίας. Το ερώτημα βέβαια αν αντιπροσωπεύουν και ένα αξιακό πολιτικό και πολιτισμικό φορτίο- δηλαδή αν έχουν και το ηθικό κύρος- θαρρώ πως έχει την αυτονόητη αρνητική του απάντηση.

Οι σύγχρονοι μηχανισμοί ακόμη και εκείνοι που παρουσιάζονται με το θεσμικό μανδύα του κράτους δεν έχουν καμιά σχέση με το διανοητικό πλούτο ή την παγκόσμια κληρονομιά του πολιτισμού. Αποτελούν μόνο σχηματισμούς ισχύος που εκφράζουν με όλους τους τρόπους το δίκαιο του δυνατότερου, του έχοντος απέναντι σε όσους στερούνται, του πολεμοκάπηλου εκεί που έχουν στερέψει τα επιχειρήματα της διπλωματίας, του αποκρουστικού κεντρικού αποφασιστικού μηχανισμού των μεγάλων χρηματοπιστωτικών οικογενειών της διεθνοποιημένης μαφίας του κεφαλαίου που μόνη της κατεύθυνση είναι η εξυπηρέτηση της συσσώρευσης και της συγκέντρωσης του μέγιστου υλικού πλούτου στα χέρια των λίγων.

Tοίχος στο Cork της Ιρλανδίας / 2011

Αυτή είναι η πραγματική κατάσταση. Η ίδια η μεγάλη –αρχικά- ιδέα για την πολιτική ολοκλήρωση της Ευρώπης έχει πια μετατραπεί σε καθαρή ουτοπία. Δεν ενδιαφέρει κανένα η κοινωνική συνοχή, η αναδιανομή του πλούτου, μια ευρωπαϊκή προοπτική της αλληλεγγύης,  η καταπολέμηση της φτώχειας στον πλανήτη. Όλα αυτά αποτελούν υποθέσεις της Κοινωνίας των πολιτών την οποία έχουν καταφέρει με κάθε τρόπο να απωθήσουν στο περιθώριο των αποφάσεων, μεταφέροντας όλη την αποφασιστική αρμοδιότητα στον υπερεθνικό αστερισμό των τραπεζών, των εταιρειών εκτίμησης επενδυτικού ρίσκου και πιστοληπτικής ικανότητας κ.ο.κ. Μια νέα ρητορική έχει επιβληθεί με ολοκληρωτικό τρόπο και το μόνο που προτείνεται με μονοδιάστατο προσανατολισμό παντού είναι η οικονομική ανάλυση, το δέος του χρέους και του περιορισμού του εισοδήματος των απλών ανθρώπων, η τακτοποίηση των δανειακών υποχρεώσεων, η διευθέτηση των υποχρεώσεων στους κάθε λογής θεσμικούς και επίσημους τοκογλύφους και κυρίως η εγκατάσταση μιας βαθιάς νοοτροπίας πως για ό,τι συμβαίνει σήμερα στους δοκιμαζόμενους λαούς της πάλαι ποτέ ενωμένης Ευρώπης είναι απόλυτα υπεύθυνοι αυτοί οι ίδιοι!

Είναι προφανές πως το σύστημα αυτό αδυνατεί  να κατανοήσει πως ο συσσωρευμένος θυμός και η καταστροφή του κοινωνικού ιστού που επέρχεται μέσα από τις στρατηγικές του ρυθμίσεις θα αποτελέσει τη θρυαλλίδα εξελίξεων που κανείς πια σε λίγο καιρό δεν θα μπορεί να προβλέψει. Είναι παραπάνω από προφανές πως την ώρα που επιβάλλονται στους πολλούς οι επαχθείς αποφάσεις των λίγων τίθεται ένα ζήτημα πολιτικής και ηθικής νομιμοποίησής τους. Αν τα όρια της ευθύνης των θεσμικών εκφράσεων της τρέχουσας μικροπολιτικής έχουν εξανεμιστεί απόλυτα και έχουν μετατεθεί μέσα σε ένα αποκλειστικό πεδίο όπου τους κανόνες και τις αποφάσεις κατευθύνουν εξωπολιτικοί μηχανισμοί του διεθνούς κεφαλαίου τότε είναι σαφές πως υπάρχει έλλειμμα δημοκρατίας και η απόλυτη κατάρρευση των κεντρικών επιλογών του συστήματος είναι γυμνή μπροστά μας. Δεν θα χρησιμοποιήσω το δημοφιλή φράση «είναι η οικονομία ηλίθιε» που χρησιμοποίησε κάποτε ο αμερικανός πρόεδρος Κλίντον, ούτε την ομόλογη μεταφορά της στη φράση «είναι ο καπιταλισμός ηλίθιε» που αποτελεί τον τίτλο πρόσφατου βιβλίου που είδα σε βιβλιοπωλείο. Θα προτιμούσα τη διατύπωση «είναι η εξουσία του αφανούς τέρατος των αγορών» ή καλύτερα «είναι η εξουσία και η λογική της ισχύος ηλίθιε» γιατί αυτό θεωρώ πως μπορεί κατ΄ ελάχιστο να περιγράψει –ΚΑΙ- τη σημερινή κατάσταση. Τελεία και παύλα.

Αν έχουμε την αυταπάτη πως η ανθρώπινη ηθική υπόσταση έχει διαφοροποιηθεί αισθητά τα τελευταία 5000 χρόνια, πρέπει να αναθεωρήσουμε την άποψή μας γρήγορα. Ο Θουκυδίδης έγραψε και περιέγραψε ως αντικειμενικός τρίτος όλα τα αίσχη της αρχαίας αθηναϊκής κυριαρχίας. Οι Ρωμαίοι δεν εξαντλούσαν την εφευρετικότητά τους σε σπουδαία τεχνικά έργα αλλά και σε τόπους μαρτυρίων και αίματος μέσα σε αποτρόπαια αμφιθέατρα. Οι αυτοκρατορίες που ακολούθησαν διέγραψαν τη διαδρομή τους μέσα από πρακτικές βίας και αφανισμού σε πολλές περιπτώσεις από την απώτερη εποχή των Μογγόλων ίσαμε την πολύ πρόσφατη αποτρόπαιη ναζιστική «εργολαβία»  του ολοκαυτώματος των Εβραίων, που απλά σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε πριν από 70 μόλις –παρακαλώ  χρόνια. Δεν φαντάζομαι να υπάρχει σκεπτόμενος άνθρωπος που να έχει την πεποίθηση πως υπάρχουν όρια και ιστορική μνήμη  που μπορεί να απωθήσει μερικούς από τους σχεδιασμούς τους. Η μόνη απάντηση που μπορεί να εναντιωθεί προέρχεται από τον άνθρωπο που έχει σχέση με τον Πολιτισμό, που του επιτρέπει να θέτει στην άκρη τα ένστικτα και τη βαρβαρότητα της προσωπικής του προτίμησης και να τίθεται στην υπηρεσία του «άλλου» και της ανθρώπινης κοινής μας συνθήκης.

Στις 2 Οκτωβρίου ήταν η γενέθλια μέρα του Μαχάτμα Γκάντι. Σήμερα η αντίστοιχη επέτειος για ένα μεγάλο διανοούμενο του τόπου μας, το Μάνο Χατζιδάκι. Πριν από 100 χρόνια γεννήθηκε ο Οδυσσέας Ελύτης. Στις αρχές του μήνα απονεμήθηκε το βραβείο Νομπέλ για τη λογοτεχνία του 2011 στο σουηδό ποιητή Τούμας Τρανστρέμερ  που μας έδωσε το σημερινό τίτλο της ανάρτησης. Πριν λίγες μέρες τρεις γυναίκες τιμήθηκαν με το Νομπέλ Ειρήνης για το μη βίαιο αγώνα τους για ένα ειρηνικό και καλύτερο κόσμο. Σαν σήμερα το 1956, στη Ουγγαρία τα σοβιετικά τανκς προσπάθησαν να ανακόψουν τον αέρα της Ελευθερίας που έπνεε στη Βουδαπέστη. Σε λίγες μέρες ο Τόπος γιορτάζει τον αντιφασιστικό αγώνα του 1940, που αποτέλεσε την έμπνευση για μια ολόκληρη γενιά πριν θαφτεί κάτω από τα συντρίμμια ενός άδικου εμφυλίου. Χιλιάδες μνήμες και αναφορές που έχουν αξία γιατί σχετίζονται με το όραμα ενός καλύτερου κόσμου. Εδώ να αναζητήσουμε την έμπνευση και το «παράδειγμα» που είναι αδύνατο να μας προσφέρει σήμερα η επικαιρότητα της κεντρικής μας συνθήκης και το περιορισμένο ηθικό μέγεθος της μονότροπης οικονομικής ευρωπαϊκής και διεθνούς ελίτ.

Και εδώ πάνω να ξανακτίσουμε. Μια κοινωνία ανοικτή στον «άλλο» και τις πολύπλευρες και όχι μόνο υλικές ή «καταναλωτικές» μας ανάγκες. Τις αληθινά οικονομικές, τις πολιτικές τις συναισθηματικές ακόμη. Με κατανόηση της διαφορετικής άποψης, με ανοχή στους προσανατολισμούς που μας οριοθετούν προσωπικά, με αναγνώριση της αξίας του προσώπου και του πολίτη. Με τρυφερότητα, με αίσθηση των ανθρώπινων κοινών αναγκών αλλά και των πνευματικών κυρίως, με ανοικτό βλέμμα στο τοπικό και το οικουμενικό, με ευθύνη απέναντι στη συλλογική διαπραγμάτευση του κοινού μας βίου, με τη μέγιστη  αλληλεγγύη την ώρα της κοινής δοκιμασίας, με πίστη και ελπίδα πως τα πράγματα μπορούμε μόνο εμείς να τα κάνουμε διαφορετικά και καλύτερα. Κυρίως όμως με την εμμονή μας να υπερασπίσουμε τη δημοκρατική συμμετοχή και τους συλλογικούς θεσμούς, να αναδείξουμε και να προβάλουμε την ενότητά μας με τη δύναμη των ιδεών και του Λόγου και βέβαια με την απόλυτη εναντίωσή μας σε όλες τις εκφράσεις της βίας και κυρίως τις θεσμικές της μορφές που τείνουν να επικαλύψουν με επίσημο τρόπο την καθημερινή μας συνθήκη. Να αναδείξουμε τη γυμνότητα και τη ρηχότητα των επιχειρημάτων ενός συστήματος που κατανοεί μόνο τον ήχο της συναλλαγής και τον πλουτισμό με άπληστους τρόπους και να διεκδικήσουμε το δικαίωμα για το όραμα ενός διαφορετικού Κόσμου, που δεν θα βασίζεται στις υλικές παραμέτρους που μπορούν να φυλακίζουν στα χαρτοφυλάκια και τα χρηματοκιβώτιά τους αλλά σ΄εκείνες τις αξίες που μπορούν να λάμπουν στο φως της μέρας κάτω από ένα ήλιο που δεν αποτελεί ιδιοκτησία τους αλλά κοινή μας υπόθεση.

Οdyss, 23.10.2011

*Aπό το ποίημα  «Απρίλιος και σιωπή» της συλλογής «Πένθιμη Γόνδολα» (1996)  

του Σουηδού ποιητή και  βραβευμένου με το Νομπέλ Λογοτεχνίας 2011, Tomas Transtrőmer.

Το απόσπασμα  προέρχεται από το βιβλίο

Tomas Tanstrőmmer- Ta ποιήματα, Μετάφραση Βασίλης Παπαγεωργίου ,

Εκδόσεις  Printa 2004 .

ΔΗΜΟΣΙΟΣ ΧΩΡΟΣ… ΑΝΑΖΗΤΕΙΤΑΙ

Του ΔΗΜΗΤΡΗ ΦΙΛΙΠΠΙΔΗ *

Θα ήθελα να σας μιλήσω σήμερα για την έννοια της αναζήτησης. Μιας αναζήτησης που ακολουθεί τα αποσιωπητικά του τίτλου αυτού του συνεδρίου. Που κι αυτά, με τη σειρά τους, μαρτυρούν μια αβεβαιότητα, έναν έκδηλο μετεωρισμό. Σαν να μην είναι τίποτα ακόμα βέβαιο, σαν να μην είμαστε ακόμα σίγουροι για το πού βρισκόμαστε, τι κάνουμε, και πού πάμε.

Για να πλησιάσω αυτό το θέμα, θα πάρω πρώτα μια πιο βατή, συμβατική κατεύθυνση. Θα δοκιμάσω να εξηγήσω ένα-ένα τα συστατικά ενός εναλλακτικού, φαινομενικά ουδέτερου, τίτλου. Να ο τίτλος: Αρχιτεκτονική του Δημόσιου Χώρου στην Ελλάδα. Έστω λοιπόν, Αρχιτεκτονική = το αποτύπωμα οργανωτικής βούλησης, η γεωμετρική τάξη, η τιθάσευση του τυχαίου.  Δημόσιος = κοινόχρηστος, εκείνα τα ψίχουλα κοινοκτημοσύνης ως υπόλειμμα της ιδανικής ισοπολιτείας. Χώρος = το κενό και απροσδιόριστο, το ισοδύναμο του βιβλικού χάους, εκείνο που αποκτά νόημα μόνο εφόσον περιέχει γεγονότα (δράση).

Αν ο τίτλος Αρχιτεκτονική του Δημόσιου Χώρου μοιάζει ουδέτερος, όταν θελήσω σε συνέχεια να εξηγήσω τον καθένα από τους όρους του, βρίσκομαι βαθιά πελαγωμένος. Αυτό δεν έχει γίνει στην τύχη, βέβαια. Εννοείται πως επίτηδες διάλεξα παγιδευμένους ορισμούς. Ορισμούς που από μόνοι τους αρχίζουν να συγκρούονται μεταξύ τους, να θέτουν προϋποθέσεις, να απαιτούν νέους ορισμούς και διευκρινίσεις.  Αλλά δεν θα σας φανερώσω ακόμα τα κίνητρά μου. Θα παρατηρήσω μόνο –για να πάμε ένα βήμα πιο κάτω– ότι όλα είναι αλληλένδετα, κολλημένα το ένα πάνω στο άλλο συμβιωτικά. Όπως αυτά τα μύδια πάνω στην πέτρα. Όπως η λαϊκή αγορά της οδού Καλλιδρομίου στην Αθήνα, ή η λαϊκή μπροστά στη Ροτόντα ή η αγορά Βλάλη στη Θεσσαλονίκη.

Όπου –ακολουθώντας τώρα μιαν άλλη διάσταση– αναφερόμαστε σε σύνολα, όπως του πλήθους που παρακολουθεί μια παράσταση στην πλατεία μπροστά στο Beaubourg στο Παρίσι· μιας παρέας που λιάζεται μακάρια, απομονωμένη από τους περαστικούς στη Βενετία· ή μιας άλλης, δικής μας τώρα, στο Φάληρο μια Καθαρή Δευτέρα.  Ίσως και όχι μόνο: εξίσου θα μπορούσε αυτή η δημόσια πλατφόρμα να χωρέσει και την απέραντη μοναξιά ενός ψαρά στο Βόλο, ενός απεργού μπροστά στην Τράπεζα της Ελλάδος, ενός πωλητή σημαιών σε κάποια εθνική επέτειο, ή ενός άπατρι και άκακου καταληψία στην Πλάκα. Γιατί όχι – και ενός σκύλου που απολαμβάνει την πλακόστρωση στην πλατεία Μοναστηρακίου στην Αθήνα. Αλλά το ίδιο ισχύει ακόμα και για ανθρώπινα ομοιώματα. Με αυτές βέβαια τις επισημάνσεις βρισκόμαστε ήδη βαθιά μέσα στη σπηλιά του Πλάτωνα – αλλά, ας μη σταθούμε εκεί.

Και προχωράμε παρακάτω. Για να αγγίξουμε εκείνους τους αινιγματικούς χώρους, όπως ένα άδειο οικόπεδο στου Ψυρρή, ή ένα εγκαταλειμμένο μαγαζί – και πάνω απ’ όλα, ένα αδιέξοδο στην Πράσινη Γραμμή της Λευκωσίας. Εκεί που η συγκίνηση του άγνωστου, ο ίλιγγος του φόβου, σε μουδιάζουν. Χώροι απόλυτα έμψυχοι κι ας τους λείπει το παραμικρό ίχνος ζωής.

Πράγμα που σε κάνει άθελα να σκέφτεσαι αν εκείνο τελικά που κάνει τη διαφορά είναι το πόσο γεμάτο ζωή είναι άραγε ένα μέρος. Εφόσον βέβαια εκείνο που λέμε «ζωή», τόσο εγωιστικά και μυωπικά, το μεταφράζουμε ως ανθρώπινη παρουσία. Όπως η παραδειγματική πλατεία Συντάγματος –για την οποία είμαι βέβαιος πως θ’ ακουστούν πολλά ηχηρά την επόμενη βδομάδα– ή ακόμα καλύτερα, η πλατεία Δημαρχείου που εδώ τη βρίσκουμε σε μια ευτυχισμένη στιγμή της ζωής της, στις Γιορτές, όταν γεμίζει λυόμενα μαγαζιά και κόσμο. Επίσης, την εμβληματική οδό Ερμού, το καύχημα της αθηναϊκού καταναλωτικού κοινού, και τέλος, το χαρούμενο βουητό του κόσμου που τρώει ένα Σάββατο μεσημέρι στην οδό Αδριανού, κάτω από έναν πλάτανο και δίπλα στο ανοιχτό όρυγμα του τραίνου του ΗΣΑΠ.

Αλλά αν είχαμε τον τρόπο, θα μπορούσαμε να μεταφερθούμε αιφνίδια στην πλατεία της Μακρινίτσας που σκιάζεται από ανάλογα πλατάνια – με τη διαφορά πως τώρα η πλατεία είναι χειμωνιάτικη, έρημη, εγκαταλειμμένη στον ήχο του νερού που τρέχει στις κρήνες. Κι αν αυτό σας φαίνεται στημένο, φτηνό κόλπο (που με κάποιο τρόπο είναι), τότε δείτε μιαν άλλη πλατεία, μάλλον μια αυλή, όχι πια ιστορική ή καταξιωμένη, χωρίς ίχνος αβανταδόρικης βλάστησης, όπου πάλι ένας άδειος χώρος στη Μακρινίτσα, πλημμυρισμένος στα τραπεζοκαθίσματα, έχει αποκτήσει μια αθέλητη σκηνογραφική τελειότητα με εκείνο το κρεμασμένο πανί από πάνω του.

Ας αφήσουμε προς στιγμή όμως τέτοιες μαγικά γαλήνιες ατμόσφαιρες που μόνο μέσα στην ερημιά ξεδιπλώνονται μπροστά μας, τόσο αναπάντεχα, τόσο εντυπωσιακά. Ας μιλήσουμε για εκείνη την εξίσου έντονη, κραυγαλέα διάσταση του δημόσιου που μυρίζει κοινότητα, κοινοπραξία, τελικά την ίδια την κοινωνία –δηλαδή, εκείνα τα κοινά πράγματα που δένουν και δεσμεύουν τις επιμέρους μονάδες– είναι εκείνο που βίαια καταλύεται και θρυμματίζεται όταν ξεπεραστούν κάποια όρια. Η χορογραφία μιας ανώνυμης διαδήλωσης, τα εμβληματικά Προπύλαια του Πανεπιστημίου Αθηνών την εποχή που έβραζε το ζήτημα ονομασίας της Μακεδονίας, οι πιο πρόσφατες (στο φετινό καλοκαίρι) αποτυπωμένες μούντζες σε μια αποξηλωμένη από μάρμαρα επιφάνεια στην πλατεία Συντάγματος, όλα αυτά αφηγούνται μιαν άλλη περιπέτεια, που κανένας δεν θα ήθελε να περιλάβει στα οράματά του.   

Τι έχουμε άραγε να δείξουμε απέναντι σε αυτά τα παραπάνω; Ώς πού μας έχουν φτάσει οι τόσο γόνιμες, συχνά ηρωικές προσπάθειες απάντησης στο αίτημα της αναζήτησης που είπαμε στην αρχή; Έστω πως συμβατικά κοιτάμε τέσσερις δεκαετίες προς τα πίσω, από τη Μεταπολίτευση κι εδώ. Θα δούμε συμβολικές χειρονομίες, όπως την υπόμνηση διέλευσης ενός χαμένου ποταμού στην οδό Καλλιρρόης στην Αθήνα, ή την υπόμνηση ενός γκρεμισμένου τζαμιού στην Πλάκα. Θα συναντήσουμε επίσης αναμνήσεις ενός μυθικού μεγαλείου –που πάντα υπάρχει, κατατεθειμένο προς χρήσιν μόνο στο παρελθόν– όπως την εναρκτήριο τελετή των Πανευρωπαϊκών Αγώνων σε ένα φτιασιδωμένο Καλλιμάρμαρο Στάδιο, τον βαρύγδουπο εορτασμό της νέας Χιλιετίας στην Ακρόπολη με ήχους και φώτα ή την ακόμα πιο μπαρόκ περφόρμανς του Βαγγέλη Παπαθανασίου για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004. Μια λατρεία τότε του πομπώδους, της μεγάλης ρητορικής χειρονομίας;

Όμως, όπως και να το κάνουμε, οι προσεγμένοι δημόσιοι χώροι μπορούν να γίνουν τόποι, ακόμα κι όταν –ή άραγε– μόνο εφόσον γίνονται αφορμές για αντιδικίες, ξεσηκώνουν διαμαρτυρίες, δημιουργούν ρήξεις. Γιατί ναι, είναι ικανοί για κάθε είδους εκδήλωση πάθους. Εδώ σκέφτομαι τον πεζόδρομο της Διονυσίου Αρεοπαγίτου στην Ακρόπολη της ομάδας Πλειάς, την πλατεία Κολωνακίου του Εργαστηρίου 66, μια ελάχιστη τριγωνική διεύρυνση πεζοδρομίου της λεωφόρου Βασ. Σοφίας στο πάρκο Ριζάρη, και μια εντελώς άσημη πλατεία που γνωρίζω γιατί τυχαίνει να ζω δίπλα της, στο Νέο Ψυχικό.

Επιτρέψτε μου τώρα να αλλάξω ύφος και να πολιορκήσω πάλι το θέμα από άλλη πλευρά. Δεν την ονοματίζω, απλά την καταδεικνύω. Μια εικόνα από τη Σύμη, μια μαγική συνάντηση απρόβλεπτη, ασχεδίαστη – τελικά μια σύνθεση εντελώς άσκοπη, χωρίς ίχνος λειτουργίας, χωρίς καμιά υποψία ένθετου συμβολισμού. Και γι’ αυτό, τόσο ισχυρή.

Τι θα μπορούσα να βάλω δίπλα της; Ίσως ένα χορταριασμένο βοτσαλωτό στην αυλή μιας εκκλησίας, πάλι από τη Σύμη. Έναν πρωινό δρόμο πλάι στη θάλασσα στην Κω, μόλις τονισμένο με μια σειρά από ημισφαιρικά εξογκώματα, και ένα πεζόδρομο στην παραλία της Χαλκίδας με απογευματινά περιστέρια. Ένα μονοπάτι στην Πάτμο όπου ο ασβέστης παράδοξα τονίζει ορισμένες πέτρες κι όχι άλλες, μια μαρμαρόστρωτη κατεβασιά στην Ερμούπολη, αλλά και τα ξύλινα προσωρινά περάσματα του Γιώργου Τριανταφύλλου ανάμεσα στα ερειπωμένα σπίτια του οικισμού Μοναστήρια, ενός τόπου εικαστικής επέμβασης του Κώστα Τσόκλη. Τέλος, ναι, δίπλα σε όλα αυτά τα σπουδαία και τρανά, μια αγνώριστη, επιχρυσωμένη οδός Σταδίου πάνω στη δύση.

Αρκετά, όπως θα έλεγε ο Πικιώνης. Φτάνουν αυτά για να κλείσουμε διάφορους λεκτικούς κύκλους, περι-γράφοντας όπως ένα γεράκι από ψηλά, προσπαθώντας να μιλήσουμε έμμεσα για εκείνη την αναζήτηση απ’ όπου ξεκινήσαμε συζητώντας.

Τελειώνοντας, τότε, ας μετατοπίσουμε τους κύκλους από τον ουρανό στο έδαφος, από τη μεταφορά στην κυριολεξία. Ας ιχνηλατήσουμε δηλαδή μερικά κυκλικά σχήματα, έτσι όπως αιχμαλωτίζονται από το μάτι. Ξεκινώντας από τα μινωικά κατάλοιπα στην καρδιά των Χανίων, μια υποψία κυκλικού χρόνου που μόλις προβάλλει μέσα στο σύγχρονο αστικό ιστό. Ας πάμε μετά στην Γόρτυνα, πάλι στην Κρήτη, σε ένα ρωμαϊκό ωδείο με ημικυκλική διάταξη καθισμάτων, για να δείξουμε μετά πώς αυτό το ίδιο στοιχείο, ξαναζεί στις πανεπιστημιακές εγκαταστάσεις στο Ηράκλειο που σχεδίασε ο νέο-ρασιοναλιστής Πάνος Κουλέρμος. Δύο ακόμα παραδείγματα: η μνημειακή καμπύλη σκάλα στο τέρμα της αχανούς πλατείας, στο προσκύνημα της Φάτιμα στην Πορτογαλία, όπου στην άλλη άκρη της πλατείας αυτής, ο Αλέξανδρος Τομπάζης άφησε το δικό του στίγμα, ένα απόλυτα κυκλικό ναό. Τέλος, μια λεπτομέρεια από την ουράνια σκάλα στη Σύμη που λέγεται Καλή Στράτα, σημείο ανάπαυσης και ρεμβασμού.

Γόρτυνα / Θέατρο

Πάνος Κουλέρμος/ ΙΤΕ, Ηράκλειο Κρήτης

 Όμως δεν θα ήθελα να τελειώσω με μια τέτοια επίκληση θεϊκής αρμονίας, της τόσο απαραίτητης στη συχνά μίζερη καθημερινότητά μας. Θα δείξω τέσσερις τάφους στη σειρά μπροστά από μια σειρά αρμυρίκια, στο χείλος ενός γκρεμού πάνω από τη θάλασσα στα Χανιά. Για να θυμηθούμε λιγάκι τον Adolf Loos, τάφους άχρονους, απόκοσμους αλλά και τόσο ειρηνικούς, τόσο δεμένους με τα γύρω τους.

Όλα αυτά μας επαναφέρουν στην αρχική μας εικόνα, εκείνη που χρησιμοποιήθηκε σαν υπόβαθρο του τίτλου της ομιλίας. Τώρα ας αποκαλύψω την προέλευσή της: είναι από την παραλία της Θεσσαλονίκης. Είναι ένα παράδειγμα από εκείνο το χάος που τιθασεύει η αρχιτεκτονική βούληση, όπως ισχυρίστηκα αρχικά. Με την προϋπόθεση ότι μπορεί να συντηρεί γεγονότα, δηλαδή δράση.

Και από αυτή τη δήλωση οδηγούμαστε απευθείας στον τριαντάχρονο Bernard Tschumi του ’70, δηλαδή σχεδόν ταυτόχρονα με την αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για δημόσιο χώρο στην Ελλάδα. Ο Tschumi μας κάνει τη χάρη να εξαφανίσει τον πλατωνικό δυισμό, τον αιώνιο κόσμο των «ιδεών» από τον ρευστό κι εφήμερο κόσμο των «δοξασιών» που μας περιβάλλει. Σβήνει, ανάμεσα σε άλλα, και τον γοητευτικό μύθο της σπηλιάς με τις σκιές των ειδώλων στα τοιχώματα. Μαζί του διαγράφει την τυραννία του πουριτανικού ορθολογισμού, το δογματισμό του πουρισμού ως ακραία έκφανση του μοντερνισμού. Με άλλα λόγια, την αρχιτεκτονική ως απόλυτο ηθικό πρόσταγμα. Ακόμα πιο απλά, την αρχιτεκτονική της στέρησης, της απαγόρευσης, που τρέμει μην υποπέσει στην αμαρτία – τη διάβρωση της αρχιτεκτονικής από τη μεταφυσική.

Συντάσσεται παράλληλα με τον περίεργο εκείνο τύπο, τον Αβά Laugier, που ήδη το 1765 ζητούσε από τους αρχιτέκτονες να σχεδιάζουν κτίρια λες κι ήταν πάρκα, «με οργάνωση και φαντασία, συσχετισμούς και αντιθέσεις, και αναπάντεχα στοιχεία που προσθέτουν ποικιλία: απόλυτη τάξη στις λεπτομέρειες, σύγχυση, ταραχή και θόρυβος στο σύνολο». Και διαβλέπει, ακόμα και πίσω από τις διαστροφές του μαρκησίου De Sade, την ιδανική ενορχήστρωση των παθών που δεν τυφλώνουν ποτέ.

Οπότε ζητά την αποκατάσταση της απόλαυσης, με τη μορφή του ερωτισμού, σε μια αρχιτεκτονική της υπέρβασης. Ώστε μ’ αυτό τον τρόπο να αναγνωριστεί η συνύπαρξη λόγου και συναισθήματος σε αυτήν. Κατά ένα περίεργο τρόπο, με αυτή του τη στάση, συμμαχεί –εννοείται αθέλητα– με την «ευδαιμονία» του Επίκουρου, που κι εκείνος έζησε σε μια εποχή αποσύνθεσης. 

Εργαλείο του Tschumi είναι η άρνηση της λειτουργίας ως μοναδικού οδηγού πλεύσης, η άρνησή του να αποδεχτεί πως υπάρχει τρόπος να προβλέπεις τι θα συμβεί στον αρχιτεκτονημένο χώρο και να σχεδιάζεις γι’ αυτό. Στη θέση τους τοποθετεί το χώρο ως υποδοχέα συμβάντων, γεγονότων. Δανείζεται εργαλεία από τη σκηνοθετική ιδιοφυΐα του Eisenstein, και έτσι προτείνει χώρους που μπορούν να υποδεχτούν «εγκληματικές πράξεις» ως την ύψιστη μορφή ερωτικού πάθους που εκτελούνται με νοητική διαύγεια. Ελάχιστο δείγμα ενός τέτοιου ερωτισμού ήταν άλλωστε οι κυκλικές μορφές που έδειξα πριν.

Τα εργαλεία που διαθέτουμε για να επέμβουμε στον δημόσιο χώρο είναι, αλήθεια, τόσο απλά, τόσο στοιχειώδη! Όμως πόσο ανεξάντλητες είναι, με τέτοιους όρους, οι δυνατότητες που προσφέρουν στην αρχιτεκτονική…

Δημήτρης Φιλιππίδης 14.10.2011

       

* Το παραπάνω κείμενο αποτελεί την εισήγηση του αρχιτέκτονα Δημήτρη Φιλιππίδη στο συνέδριο με θέμα "ΔΗΜΟΣΙΟΣ ΧΩΡΟΣ...ΑΝΑΖΗΤΕΙΤΑΙ" που γίνεται στη Θεσσαλονίκη. 

Το συνέδριο διοργανώνει το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας / Τμήμα Κεντρικής Μακεδονίας, σε συνεργασία με τον ΣΑΔΑΣ-ΠΕΑ, τη Σχολή Αρχιτεκτόνων του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου και τα Τμήματα Αρχιτεκτόνων των Πολυτεχνικών Σχολών των Πανεπιστημίων: Αριστοτέλειου, Πατρών, Θεσσαλίας, Δημοκρίτειου και Πολυτεχνείου Κρήτης. 

الحرية

توكل كرمان المخلافي

ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ
TAOYAKOYΛ KAΡMAN 

Μου αρέσει η αραβική γραφή. Έχει εκείνη τη χάρη του χειροποίητου όπως και όλες οι ασιατικές γραφές και πολλές φορές αποτελεί από μόνη της ένα γοητευτικό κομψοτέχνημα. Θυμούμαι πως στην Κωνσταντινούπολη μου είχαν κάνει μεγάλη εντύπωση εκτός από τον τρούλο της Αγιάς Σοφιάς ,τα ψηφιδωτά στη Μονή της Χώρας και οι υπογραφές των Σουλτάνων οι περίφημες τουρά. Περίτεχνες και αφαιρετικές σαν μονογράμματα, αποτελούσαν το χαρακτηριστικό σύμβολο ενός απόλυτου ηγεμόνα και ενσωμάτωναν μέσα τους εκτός από το όνομα και τις πιο σημαντικές ιδιότητες ή τα ξεχωριστά του γνωρίσματα.

 

Διάλεξα λοιπόν για τίτλο της σημερινής ανάρτησης τη λέξη Αl-Hurriya. Μια λέξη γραμμένη στα Αραβικά. ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ. Και υπότιτλο το όνομα Tawakkul Karman, κι αυτό με τους ίδιους χαρακτήρες.  Αφιερωμένα στην αρχιτεκτονική των αραβικών εξεγέρσεων που σαρώνουν ένα κόσμο που έμενε χρόνια στη σκιά κάθε πολιτικής αλλαγής, κάθε δημοκρατικής εξέλιξης στον υπόλοιπο κόσμο. Οι Άραβες είναι σπουδαίος λαός. Άνθρωποι εξαιρετικά ευφυείς, με σπουδαία συμβολή στην ανάπτυξη της μαθηματικής σκέψης και της αστρονομίας. Με μια μεγάλη ποιητική και λογοτεχνική παράδοση που διατρέχει αιώνες ξεκινώντας από το έπος του Γκιλγαμές στη μυθική Ουρούκ, τις χίλιες και μια αραβικές νύχτες, τα αυτοτελή τετράστιχα (ρουμπαγιάτ) του Πέρση Ομάρ Καγιάμ και τις μυστικές επικλήσεις του Μεβλανά Τζαλαλαντίν Ρουμί στον « αγαπημένο» Θεό της ύπαρξής του το 13^ο αιώνα ίσαμε τα στιχουργήματα του Άδωνι και του σπουδαίου ιρακινού Αμπντούλ- Γουαχάμπ Αλ -Μπαγιατί (Abdul-Wahab Al-Bayati), που ακόμη και μεταφρασμένα από μια άλλη γλώσσα διαθέτουν τέτοιο βάθος που μόνο συγκίνηση μπορεί να προκαλεί.

Με τη θεϊκή  αιγύπτια τραγουδίστρια Ουμ Καλσούμ να είναι ανεξίτηλα χαραγμένη στη συλλογική μνήμη ενός ολόκληρου κόσμου ,καθώς τραγούδησε τα πάθη και τη βαθιά του εσωτερικότητα με το μοναδικό τρόπο που μια μεγάλη φωνή μπορεί να σταθεί κάτω από τις πυραμίδες. Με το νομπελίστα Ναγκίμπ Μαχφούζ να περιγράφει στα βιβλία του την αμφιθυμία και τη σκόνη της ερήμου που είναι πάντα ανακατεμένη με τη σαγήνη και την υγρή θέρμη ενός τόπου  που τον ορίζουν οι αμμοθίνες και η πνιγηρή μετακίνηση τους όταν φυσά ο Σιμούν.

Οι άραβες πέρασαν μεγάλες περιπέτειες ακόμη και πρόσφατα. Ένας κόσμος γεμάτος από αναχρονιστικές δεσποτείες και κάθε λογής στρατοκράτες και βασιλίσκους, που εξακολουθούν να επιβιώνουν ακόμη και σήμερα, μια εποχή πια που η νέα γενιά έμαθε να επικοινωνεί με τα κινητά της τηλέφωνα και να κτίζει μέσα σε μια ριπή την αντίσταση της στις σκονισμένες αλάνες και τις πλατείες Ταχρίρ. Δεν είναι εύκολο πια να τιθασεύει κανείς μια συντριπτικά κυρίαρχη ηλικιακά νέα γενιά που έχει μάθει να ανταλλάσσει μηνύματα στα δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης και να ονειρεύεται μια ζωή που θα ξεπερνά τις στερήσεις και τις απαγορεύσεις που έχτισαν χρόνους πολλούς, μικροί και ανάξιοι άρχοντες, αδίστακτοι και έτοιμοι τώρα να βουτηχτούν στο αίμα των απλών ανθρώπων που ζητούν ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ.

Τα μάτια όλων σήμερα είναι στραμμένα εκεί. Πριν από λίγο καιρό ο στοχαστής του 21^ου αιώνα Σλαβόι Σίζεκ μιλώντας με αφορμή τις εξεγέρσεις ντόμινο, που από τη μια μέχρι την άλλη άκρη του αραβικού κόσμου γεννούν μια νέα ελπίδα, παρατήρησε πως «…σήμερα το ανοικτό βλέμμα και ο διεθνισμός είναι όσα συμβαίνουν εκεί, στις αχανείς πλατείες της απελευθέρωσης….». Που δείχνουν σε μας τους βολεμένους ανθρώπους του αναπτυγμένου κόσμου, πως όσα γίνονται δεν έχουν μόνο το πρόσημο του θρησκευτικού φανατισμού και των σχεδιασμών που εξυπηρετούν τα πιο συντηρητικά κίνητρα αυτών των κοινωνιών αλλά μπορούν να αποτελούν ένα πραγματικό αίτημα για την ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ πρωτόγνωρο και για το λόγο αυτό συγκλονιστικό…

Χτες ανακοινώθηκε το βραβείο Νομπέλ για την Ειρήνη. Φέτος απονέμεται σε τρεις γυναίκες «…για το μη βίαιο αγώνα τους για την ασφάλεια των γυναικών και το δικαίωμά τους να συμμετέχουν στη δημιουργία  ενός ειρηνικού κόσμου…».Είναι η εκλεγμένη Πρόεδρος της Λιβερίας   Ellen Johnson Sirleaf (γενν.1938), η λιβεριανή αγωνίστρια των δικαιωμάτων των γυναικών Leymah Gbowee (γενν.1972) και η δημοσιογράφος και ακτιβίστρια από την Υεμένη Tawakkul Karman (γενν.1979). Η πιο πρόσφατη φωτογραφία της νεαρής Τawakkul είναι τραβηγμένη μέσα σε μια σκηνή στην πόλη της Σάναα , σπουδαία για την ξεχωριστή της ανώνυμη αρχιτεκτονική και τους εξεγερμένους τώρα και μήνες κατοίκους τους που αγωνίζονται με μη βίαιο τρόπο απέναντι στον αυταρχισμό της εκεί δεσποτικής εξουσίας.

 

YEMENH / ΣΑΝΑΑ

Οι πόλεις της Υεμένης είναι φτιαγμένες από πηλό. Το υλικό που πλαστήκαμε κι εμείς κατά μιαν εκδοχή. Μερικές φορές όταν βρέξει δυνατά κινδυνεύουν να χαθούν τα πάντα μέσα στη λάσπη. Είναι όμως φτιαγμένες με μεράκι και πλουμισμένες σαν υφαντά που λάμπουν κάτω από τον ήλιο της ερήμου. Δεν είναι σχεδιασμένες από επώνυμους αρχιτέκτονες και καλλιτέχνες. Διαθέτουν όμως μια ποιότητα και μια δύναμη σπάνια που μόνο αληθινοί τεχνίτες του χρόνου με έμπνευση παρμένη από το πνεύμα ενός περήφανου τόπου και μια βαθιά άγραφη παράδοση μαζί μπορούν να μνημειώσουν μέσα στο σκληρό περιβάλλον. Δεν ξέρω γιατί ο αγώνας των ανθρώπων της Υεμένης σήμερα και τα δυνατά πρόσωπα των νέων της όπως της Τawakkul, μου φαίνεται πως κάτι έχουν πάρει από τη σπάνια ομορφιά που εκπέμπουν οι πόλεις αυτής της μικρής χώρας. Που αγωνίζονται για τις αόρατες πόλεις που ακόμη δεν γνώρισαν.

 

Το ποίηματου Αμπντούλ- Γουαχάμπ Αλ -Μπαγιατί (Abdul-Wahab Al-Bayati/1926-1999) ενός σπουδαίου ιρακινού ποιητή που αποπειράθηκα να μεταφράσω από τα αγγλικά, θαρρώ πως λέει με τον πιο συγκλονιστικό τρόπο, όσα μαρτυρεί το χαμόγελο της Tawakkul Karman στις πλατείες της Υεμένης, όλα εκείνα που εκφράζει η προσδοκία των νέων ανθρώπων που παλεύουν σήμερα στις χώρες αυτές  και στις πλατείες όλου τον Κόσμου, για ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ.    

 

EΛΕΓΕΙΑ  ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ ΠΟΥ ΔΕΝ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ
                                                      του Αμπντούλ- Γουαχάμπ Αλ -Μπαγιατί

Βουίζει από ανθρώπους και μύγες,
Γεννήθηκα σ΄αυτή, και
στα τείχη της γνώρισα την εξορία και την περιπλάνηση.
Την αγάπη και το θάνατο και τον αποκλεισμό της φτώχειας.
Στο περιθώριο και τις πύλες της.
Σ΄αυτή ο πατέρας που με δίδαξε να περιηγούμαι και να διαβάζω:
Οι ποταμοί, οι πυρκαγιές, τα σύννεφα  και ο αντικατοπτρισμός
Μου έμαθε τι σημαίνει θλίψη, εξέγερση και επιμονή,
να φεύγω και να γυροφέρνω τα σπίτια των αγίων του Θεού,
Ψάχνοντας για το φως και τη ζεστασιά μιας μελλοντικής άνοιξης
Που εξακολουθεί να ζει στα έγκατα της γης
και στα όστρακα της θάλασσας,
προσμένοντας την προφητεία μιας μάντισσας.
Σ’ αυτή μου έμαθε να περιμένω τη νύχτα και τη μέρα
και να αναζητώ μια κρυφή, μαγεμένη πόλη
στο χάρτη του κόσμου
παρόμοια με τη δική μου
Με το χρώμα των ματιών της και το θλιμμένο γέλιο της,
αλλά χωρίς να είναι ντυμένη
με τα κουρέλια ενός γυρολόγου κλόουν,
και χωρίς το καλοκαιρινό βουητό που κάνουν οι άνθρωποι και οι μύγες.

Odyss,9.10.2011

ΕΓΚΩΜΙΟ ΤΗΣ ΠΡΑΟΤΗΤΑΣ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΗ ΒΙΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ

Nα επιστραφούν πίσω τα κλεμμένα -με βανδαλισμό -γλυπτά του Παρθενώνα , ενός μοναδικού οικουμενικού μνημείου της δημιουργικής διάνοιας και του ανθρώπινου μέτρου [μέλους του καταλόγου της UNESCO] 

Παρθενώνας, Β.Δ. γωνία_φωτο. Β.Ε._2011

Η βία των αιώνων υπήρξε πάντα ένας κινητήριος μοχλός της κοινής ανθρώπινης συνθήκης. Ο «πόλεμος ήτανε ο πατέρας των πάντων» κατά τον Ηράκλειτο και είχε για μαμή της εξέλιξης την αντιπαράθεση και τη σύγκρουση. Τα χρόνια που θεμελιώθηκε ο Παρθενώνας οι πυραμίδες μετρούσαν κιόλας 2000 χρόνια πάλης της πέτρας με τη σκληρή άμμο της ερήμου. Και πριν από 100 ακριβώς χρόνια τέτοια εποχή (1911) ο αρχιτέκτονας Le Corbusier, ηγετική φυσιογνωμία της αρχιτεκτονικής του 20^ου αιώνα, πόζαρε για μια δαγκεροτυπία κάτω από το θριγκό του ναού της Αθηνάς στην Ακρόπολη, γράφοντας τις σκέψεις του σε ένα ημερολόγιο που έμελε με περιπετειώδη τρόπο να εκδοθεί πολύ αργότερα ξαναγραμμένο σχολαστικά με όλη την πείρα που αποκτήθηκε από το δημιουργό του στη διάρκεια ενός ταραγμένου αιώνα…

O νεαρός Le Corbusier στην Ακρόπολη το 1911_φωτο.Fondation Le Corbusier

Όλα τα παραπάνω μου έρχονται στο νου καθώς κοιτάζω αυτή την υπέροχη πολυεπίπεδη λήψη που μου έστειλε η φίλη μου η Β.Ε. Μια φωτογραφία παρμένη από τη βορειοδυτική γωνία του Παρθενώνα, πάνω από το ναό, εκεί ψηλά από όπου μπορεί κανείς να εποπτεύει το αττικό τοπίο μέσα από τις μεταλλικές σκαλωσιές της αποκατάστασης που συνεχίζεται σχεδόν 40 χρόνια τώρα από το Μανόλη Κορρέ και εξαιρετικούς συνεργάτες του που έμαθαν όλα τούτα τα χρόνια να συνομιλούν με το μοναδικό μνημείο, αγγίζοντας θωπευτικά τα σπαράγματα των μαρμάρων και τις μετόπες του,με μια μοναδική έγνοια που μετασχηματίζει την ολοφάνερη βία της ιστορικής εμπειρίας σε καθημερινή τρυφή για το πιο σπουδαίο οικοδόμημα της ανθρώπινης διανοητικής κατάθεσης…

Ο Παρθενώνας γνώρισε τη διάπυρη βία της βαρβαρότητας των Μήδων, τις αναρίθμητες περιπέτειες του κλεινού άστεως στη διάρκεια πολλών αιώνων που διανύθηκαν, την καταστροφή των «ειδώλων» που αποζήτησε η νέα θρησκεία ενός αγαπητικού δόγματος, την πολιορκία και τη μετατροπή του σε  πυριτιδαποθήκη των οθωμανών που ανατινάχτηκε από το βενετό Μοροζίνι. Στις αρχές του 19^ου αιώνα, ήλθε και η φρικτή ώρα του βίαιου αποχωρισμού που επιφύλαξε η σκύλευσή του από ένα ελεεινό «λόρδο» που έκοψε με σφυριά και πριόνια τις μετόπες του, τα αετώματα του Φειδία  και τα άλογα της πομπής της σελήνης, σε μια περίοδο που οι οθωμανοί κυριαρχούσαν ακόμη και η κληρονομιά του τόπου παράμενε απροστάτευτη. Για να γεμίσει τα μουσεία μιας αμετανόητης αυτοκρατορίας με θησαυρούς κι αριστουργήματα της αρχαιοελληνικής δημιουργικής διάνοιας που ξεπερνούσαν βέβαια συντριπτικά τις βαρετές «ιπποδρομίες με καπέλα» και τους αποκεφαλισμούς των γυναικών του Ερρίκου του Η’ και βέβαια μια «παράδοση» που ταυτίζει ακόμη το νόημα της μέρας με το απογευματινό τσάι με σκονς και την κατανάλωση ζεστής μπίρας μέχρι αναισθησίας στις θλιβερές προαστιακές παμπ μέχρι και σήμερα…

Σε μια χώρα που έγραψε θέατρο και ερωτικά σονέτα ο Σαίξπηρ ,έκτισε ο σκωτσέζος Charles Rennie Mackintosh και κληροδότησε μοναδικά ζωγραφικά έργα ο Lucian Freud,σε ένα τοπίο που μνημειώνεται από το Στόουνχετζ και τις εξαιρετικές εκκλησίες του Sir Christopher When, σε μια χώρα με την πόλη του Εδιμβούργου που σε μαγεύει με το απόκοσμο βορεινό της φως και την ποιότητα του δημόσιου χώρου της και μια πρωτεύουσα που αντιστάθηκε στους ναζί με εκατόμβες αθώων θυμάτων που βομβαρδίστηκαν ανελέητα, είναι άδικο ακόμη να κρατούνται φυλακισμένα σε ανήλιαγες φυλακές - όπως στο θλιβερό μπούνκερ της αίθουσας J. Duveen του Βρετανικού Μουσείου - τα γλυπτά που γεννήθηκαν στο αττικό φως για να λάμπουν κάτω από τον ήλιο στο γύρισμα της μέρας, λίγο μόλις πιο κάτω από εκείνη τη γωνία με τα περιστέρια που φαίνεται στη φωτογραφία…

Το μπούνκερ των γλυπτών του Παρθενώνα στο Βρετανικό Μουσείο ("αίθουσα" J.Duveen)

Η επίδειξη της καλλιέργειάς μας  και ο σεβασμός του άλλου προϋποθέτει ένα κοινό «πρωτόκολλο παραδοχών και στάσεων». Αν δεν υπάρχει τότε δεν έχει κανένα νόημα να συζητά κανείς με επιχειρήματα που έχουν σκοπό να πείσουν και να νουθετήσουν. Η χυδαία κλοπή των γλυπτών του Παρθενώνα αποτελεί το πιο βίαιο γεγονός της ιστορίας ενός μοναδικού μνημείου που αποτελεί και επιτομή του ανθρώπινου μέτρου από όποια σκοπιά κι αν το δει κανείς. Η σημερινή πεισματική άρνηση της επιστροφής τους ή και της πολύχρονης δάνειας έκθεσής τους αποτελεί μια πράξη που χαρακτηρίζει με σαφήνεια εκείνους που εξακολουθούν να επιμένουν σ΄αυτή γιατί απλούστατα «αποκομίζουν πολλά κέρδη» για τους προσωπικούς τους ιδιοτελείς σκοπούς και όχι βέβαια για τη συντήρηση της Ακρόπολης. Ας μη γελιόμαστε. Δεν υπάρχει καμιά δικαιολογία για την επίδειξη μιας τόσο ανάρμοστης και προκλητικής στάσης από τους ιστορικούς αποικιοκράτες. Εδώ περισσεύει απροκάλυπτα η βαρβαρότητα του αποκλειστικού τους υλικού συμφέροντος και όχι βέβαια η επίκληση των αξιών και του ηθικού περιεχομένου ενός δημιουργήματος που εξυψώνει το ανθρώπινο μέτρο αλλά δεν καταφέρνει βέβαια να περιορίσει και τη βρετανική υποκρισία. Ο ανθρώπινος πολιτισμός και ο Λόγος δεν έχουν καμιά σχέση με συμπεριφορές που επαναφέρουν τα πράγματα στην εποχή του HOMO ERECTUS…Τελεία και παύλα.

Odyss, 25.09.2011   

ΒΙΑΝΝΟΣ_14.09.1943

        Η ΡΗΤΟΡΙΚΗ ΤΗΣ ΚΑΤΟΧΙΚΗΣ ΒΙΑΣ ΚΑΙ Η ΡΗΤΟΡΙΚΗ ΤΟΥ ΧΡΕΟΥΣ


        Το αληθινό χρέος είναι το χρέος στη Βιάννο

Πριν από δέκα χρόνια στη Νέα Υόρκη, μια ακραία εκδήλωση τυφλής βίας με θύματα 2973 αθώους, αποτέλεσε την αφετηρία για μια μεγάλη αλλαγή στη συνολική συνθήκη του Κόσμου μας. Η πολιτική του μεταπρατικού παραγωγικού μοντέλου είχε εξαντληθεί και αναγκάστηκε να παραδώσει τη σκυτάλη στη διάδοχη ακραία εκδοχή του χρηματοπιστωτικού καζίνου, που οδήγησε μέσα στα επόμενα χρόνια στην πιο αδιάντροπη εξαχρείωση ενός άπληστου και κυνικού «παραδείγματος» που ξέρει να μετρά την εξέλιξη μόνο με το κέρδος και τα χρέη που συσσωρεύει τοκογλυφικά σε βάρος των αδύναμων.

Σήμερα η ρητορική της ισχύος διατυπώνεται καθημερινά με τον πιο επίσημο και θεσμικό τρόπο από τους εκπροσώπους του παγκόσμιου μπαμπούλα των αγορών που αποτελούν το διαρκές υπόβαθρο πάνω στο οποίο ανακοινώνονται κάθε μέρα εκτιμήσεις ,προβλέψεις και υποθέσεις ρίσκου, από τα πιο επίσημα στόματα. Δεν έχει σημασία να αναφέρει κανείς επικαιρικά γεγονότα και να κάνει αξιολογήσεις για τα καθημερινά ανακοινωθέντα της απόλυτης κυριαρχίας των μηχανισμών ελέγχου και ισχύος που παίζουν με στημένες διαδικασίες -στο παγκόσμιο χρηματιστήριο- τις τύχες ανθρώπων και ολόκληρων κρατών. Οι σχηματισμοί εξουσιαστικού ελέγχου δεν έχουν πια πολιτικό ή εθνικό χαρακτήρα. Οι νέοι αφέντες της μεταοργουελικής συνθήκης διαθέτουν τα προνόμια μιας υπερεθνικής και εξωπολιτικής δομής που μπορεί χωρίς επιπτώσεις και κανένα έλεγχο, να διακινεί κάθε είδους άϋλα προϊόντα μέσω ρυθμίσεων κεντρικού χαρακτήρα που έχουν αλλοιώσει δραματικά και μετασχηματίσει τις καταστατικές δεσμεύσεις που είχε διαμορφώσει μέσω του δημοκρατικού ελέγχου η πολιτική και παραγωγική μεταπολεμική συνθήκη.

Το δίπολο απληστία και κέρδος είναι σήμερα ο βασικός ιστός πάνω στον οποίο υφαίνεται ολόκληρη η στρατηγική πρόταση του κυρίαρχου μοντέλου της ευρωπαϊκής και της αμερικανικής πρότασης. Τα συντρίμμια των δυο παγκόσμιων πολέμων δεν σκέπασαν μόνο τα κρίματα αυτών που τους προκάλεσαν αλλά έθαψαν κάτω από τόνους νομικιστικών και γεωπολιτικών εκβιασμών και την ιστορική αλήθεια, επιβάλλοντας εκτός από την ατιμωρησία και την ταφόπλακα της λήθης και της αδιαφορίας για τα φοβερά τους εγκλήματα. Η απόλυτη άρνηση μετάνοιας των διαδόχων των ναζί, υπεύθυνων της πιο ωμής βίας που ασκήθηκε ποτέ κατά της ανθρωπότητας, που έχουν αποφύγει συστηματικά μέχρι σήμερα να καταβάλουν την παραμικρή αποζημίωση στα θύματά τους, αποτελεί σήμερα μια θεμελιώδη υπόθεση ηθικού περιεχομένου. Με επιχειρήματα περί ετεροδικίας αρνούνται να δικαστούν ακόμη και στην Ιταλία που το επιτρέπει για όλα όσα επεφύλαξαν σε απλούς και αθώους ανθρώπους σε όλη την Ευρώπη και κυρίως στην Ελλάδα στη διάρκεια της ελεεινής τους παρουσίας.

Στις 14 του Σεπτέμβρη, κοινοί ποινικοί εγκληματίες, απάνθρωπες και στυγερές φάτσες βγαλμένες από τον πάτο της κόλασης ,ντυμένοι με στολές παραλλαγής των χιτλερικών στρατευμάτων κατοχής και τα παραπλανητικά ονόματα «Βέρμαχτ» και  «γερμανός διοκητής της Κρήτης Φ. Μύλλερ», έδωσαν τη διαταγή να αφανιστούν από προσώπου γης οι κάτοικοι των οικισμών της μαρτυρικής Βιάννου και των δυτικών χωριών της Ιεράπετρας, γιατί έκαναν το λάθος να ζουν σε μια περιοχή που υπήρχαν –ευτυχώς- αντάρτες που μάχονταν για αξιοπρέπεια και ελευθερία. Η εντολή ήταν σαφής. «Να εκτελεστούν όλοι οι άντρες που  έχουν ηλικία πάνω από τα 16 όπου κι αν βρίσκονται και όλοι ανεξαιρέτως χωρίς διάκριση φύλου που βρίσκονται έξω από τα σπίτια τους».Πάντα είχα την πεποίθηση πως η μεγάλη δυτική ζωγραφική του Ιερώνυμου Μπος και τα τέρατα που κατοικούν στους πίνακες του Γκόγια, του Οντιγιόν Ρεντόν αλλά και στις μεταφυσικές εικονογραφήσεις της κόλασης των ορθόδοξων εκκλησιών της Κρήτης, ωχριούσαν μπροστά στην πραγματικότητα που αντιπροσώπευαν τα κτήνη της ναζιστικής μηχανής που κατέκλυσαν σαν τερατόμορφοι δαίμονες τα βουτηγμένα στη φυσική ομορφιά χωριά του τόπου μας στη διάρκεια της γερμανικής κατοχής.   

Ελάχιστες φωτογραφίες διασώθηκαν για να θυμίζουν αυτό το ολοκαύτωμα των γερμανικών στρατευμάτων κατοχής και την επιβολή του φόρου αίματος που αποφάσισαν και εκτέλεσαν με συστηματική τευτονική τελειότητα. Η συγκλονιστική φωτογραφία με τους χαραγμένους στις φτωχικές πόρτες σταυρούς στο σπίτι του Π. Ινιωτάκη στα Αμυρά της Βιάννου, θα υπάρχει πάντα για να ανακαλεί στη μνήμη εκείνη τη φρικτή εμπειρία των δολοφονημένων απλών ανθρώπων ενός σπάνιου τόπου, που από όσο ξέρω μέχρι σήμερα ποτέ δεν άκουσε από τους δολοφόνους του ούτε την έκφραση μιας απλής συγγνώμης. Οι σταυροί αυτοί θα είναι ένα ντοκουμέντο βίας και καταστροφής και θα  μαρτυρούν για πάντα το ανεξόφλητο βαρύ χρέος των εγκληματιών αυτών απέναντι στους αθώους μάρτυρες και τις επόμενες γενιές.

Η φωτογραφία αυτή μου ήρθε σήμερα στο νου, καθώς διαβάζω για πολλές μέρες τώρα τις δηλώσεις των κραταιών και σήμερα κρατικών αξιωματούχων της χώρας που δεν φαίνεται να έχει τίποτα διδαχτεί από εκείνα που της χρέωσε η Ιστορία. Οι νέοι αφέντες της Ευρώπης με αναίμακτο αλλά το ίδιο επιθετικό τρόπο αυτή τη φορά μας νουθετούν να υποκύψουμε αβίαστα στη συνθήκη της πιο ακραίας ανισορροπίας που επέλεξαν για να επιβάλουν την οικονομική κυριαρχία τους , να εξασφαλίσουν την αποπληρωμή των τοκογλυφικών δανείων που έχουν χορηγήσει και να εκδηλώσουν με κάθε τρόπο την απόλυτη αδιαφορία τους για τους «τεμπέληδες του νότου». Το όραμα της ενιαίας Ευρώπης ίσως να αποτελεί τελικά τη μεγαλύτερη ουτοπία του σήμερα όπως εύστοχα παρατήρησε ο Ντανιέλ Κον Μπεντίτ στο ίδιο το ευρωπαϊκό κοινοβούλιο. Είναι όμως παραπάνω από σαφές πως στο βάθος της προσέγγισης των κατοχικών καταστροφέων της Ευρώπης δεν έχει υπάρξει όλα αυτά τα χρόνια καμιά οραματική αφετηρία που να διαπραγματεύεται την πολιτική ενοποίηση της Ευρώπης και κυρίως την παγίωση μιας συνθήκης που θα υπολογίζει τις ανθρώπινες προτεραιότητες και όχι τις λογικές των αγορών.

Η μνήμη τουλάχιστον και η Ιστορία δεν τους δίδαξε τίποτα; Ας ταπεινωθούν κι αυτοί μια φορά και ας σταματήσουν να κομπάζουν με τόση έπαρση απέναντι στα χτεσινά θύματά τους. Η ενιαία Ευρώπη είναι ίσως η μοναδική μάχη που μπορούν να δώσουν ακόμη με πειστικό τρόπο αν δεν τους ενδιαφέρει να αντιπροσωπεύουν μόνο το σωματώδη Γαργαντούα του Πανταγρουέλ που ήταν βέβαια ένας γίγαντας αλλά είχε μυαλό μικρού παιδιού ή ακόμη χειρότερα να τους θυμόμαστε πάντα σαν τους χασάπηδες της ηπείρου μας που ποτέ δεν κατάφεραν να κατανοήσουν τα φοβερά χρέη που δημιούργησαν για όσους βίωσαν το πέρασμά τους από τη γη τους ως επέλαση των μυθολογικών βαλκυριών…

Οdyss, 14.09.2011

11.09.2011_Mνήμη και λόγος κατά της βίας

11.09.1973_Σαντιάγο Χιλής

Η πολιτική βία κατά του Σαλβαδόρ Αλλιέντε

Σαν σήμερα. Πριν από 38 χρόνια στρατηγοί ανδρείκελα με χιτλερικά μουστάκια ανατρέπουν στη Χιλή το δημοκρατικά εκλεγμένο πρόεδρο της Χιλής Σαλβαδόρ Αλλιέντε. Στο προεδρικό μέγαρο της Μονέδα ο πρόεδρος της χιλιανής δημοκρατίας μαζί με λίγους πιστούς που τον υπεράσπισαν μέχρι τέλους, αγωνίζεται με αξιοπρέπεια μέχρι την τελευταία του ώρα να κρατήσει ζωντανή την ελπίδα του χιλιανού λαού για δημοκρατικούς θεσμούς και ελευθερία. Τα πιόνια μιας  ελεεινής αμερικανοκίνητης συνομωσίας καταφέρνουν στο τέλος να κυριαρχήσουν και να βυθίσουν τη χώρα σε ένα μακρύ σκοτάδι. Εκείνη την τραγική μέρα η νεολαία και οι ενεργοί πολίτες όλου του κόσμου  είδαν να ποδοπατείται με βίαιο και προδοτικό τρόπο όλο το όραμα και ο πολύπλευρος αγώνας μιας σημαντικής προσωπικότητας, του Σαλβαδόρ Αλλιέντε, που εκλεγμένος από το χιλιανό λαό, είχε με τη δύναμη των ιδεών και της πολιτικής του καταφέρει να δώσει μια ευκαιρία στους απλούς ανθρώπους αναπτύσσοντας διαδικασίες και θεσμούς πρωτόγνωρους σε μια εποχή που είχε πολλές ανοικτές πληγές από το Βιετνάμ –όπου οι αμερικανοί πυρπολούσαν το ρύζι- ίσαμε την Ελλάδα των ανδρεικέλων συνταγματαρχών που είχαν αρχίσει σιγά σιγά να καταρρέουν.

Το 1973 ο κόσμος γνώριζε παντού τη βία της παρουσίας της υπερδύναμης. Στο Μάι Λάι ήταν ακόμη νωπή η φρίκη από τις βόμβες ναπάλμ που έκαιγαν τις σάρκες μικρών βιετναμέζων, στη Νομική της Αθήνας από το Φλεβάρη η νεολαία είχε αρχίσει να εναντιώνεται στη θεσμική βία μιας όλο και πιο σκοτεινής δικτατορίας, στη Χιλή ο Σαλβαδόρ αγωνιζοταν με δημοκρατικά μέσα να περισώσει τις λαϊκές κατακτήσεις και το πρωτοφανές πείραμα μιας συμμετοχικής δημοκρατίας από μια όλο και πιο βίαιη προνομιούχα τάξη που εναντιωνόταν σε κάθε ουσιαστική μεταρρύθμιση και είχε στραμμένα τα βλέμματά της στο εξωτερικό περιμένοντας αυτό που δεν άργησε τελικά να συμβεί…Τη φυσική εξόντωση ενός σπουδαίου πολιτικού και εκλεγμένου προέδρου με μια ελεεινή συνομωσία σχεδιασμένη στα άδυτα των πιο αδίστακτων υπηρεσιών της υπερδύναμης που όριζε τις τύχες του κόσμου…Στις 11,09.1973 η πολιτική βία ακύρωσε τον αγώνα του χιλιανού λαού, εξοντώνοντας ένα σπουδαίο οραματιστή…Το όνομά του ήταν Σαλβαδόρ και έμεινε εκεί πιστός μέχρι το τέλος…Η μνήμη μπορεί να σώει για πάντα τις οικείες εικόνες που μας απόμειναν από εκείνη τη γοητευτική εμπειρία…Η ταινία του Πατρίσιο Γκουσμάν διηγήθηκε με βαθιά ποιητικό τρόπο την παρουσία του….Ο Σαλβαδόρ την ώρα που μιλούσε με τον κόσμο, κατάφερνε να γίνεται ένα μέρος του ανθρώπινου Τοπίου…  Na τον θυμόμαστε πάντα…Να στηλιτεύουμε την πολιτική βία σε όλες της τις εκφράσεις…Να υπερασπιζόμαστε πάντα τους δημοκρατικούς θεσμούς…Το μόνο που μας απόμεινε για να αντιδρούμε στη βαρβαρότητα…   

11.09.2001_ΝΥ

Η βία των φανατικών κατά των αθώων

Πέρασαν 10 χρόνια από τη μέρα που οι άνθρωποι που αγαπούν τη Νέα Υόρκη, βίωσαν από κοντά και από μακριά εκείνη την τραγική εμπειρία της απώλειας 2973 ανθρώπινων ζωών. Το μαύρο ήρθε να επισκιάσει τα φωτεινά χρώματα της μητρόπολης και να σπείρει τον τρόμο που μόνο ο φανατισμός μπορεί να γεννά, σε μια πόλη που διέθετε πάντα ένα ισχυρό δημοκρατικό βάθος. Η Νέα Υόρκη είναι η Αμερική με το ανοικτό βλέμμα και τις φιλελεύθερες ιδέες. Δεν έχει καμιά σχέση με το συντηρητισμό του νότου και με τις οργισμένες σέχτες των κάθε λογής φοβικών θρησκευόμενων και με τα απολειφάδια της ρατσιστικής βίας. Η Νέα Υόρκη ήταν πάντα η επιτομή της πιο οραματικής Αμερικής, της χώρας που δημιουργήθηκε από τους κατατρεγμένους και εκείνους που πίστεψαν πως μπορούσαν να βρουν καλύτερη μοίρα σε μια γη με ευκαιρίες και μοιρασμένης ελπίδας.

Η βία που άσκησαν εκείνη τη φρικτή μέρα οι φανατικοί είχε σαν στόχο τους αθώους και ήθελε να αφαιρέσει ζωές και να σκορπίσει το φόβο. ΄Ηθελε να υπονομεύσει ακριβώς  αυτά που αντιπροσώπευαν πάντα την καλύτερη εκδοχή του αμερικάνικου τρόπου. Την ελευθερία και το ανοικτό βλέμμα σε ένα κόσμο που αλλάζει και μας υποχρεώνει να είμαστε συνεχώς σε εγρήγορση. Θυμάμαι μετά από τρεις μέρες το πρωτοσέλιδο της γαλλικής εφημερίδας Monde  με τον ιστορικό τίτλο «Είμαστε όλοι Αμερικανοί», που τόσο εξέφραζε εκείνες τις δραματικές μέρες και το δικό μου αίσθημα για τους ανθρώπους της Νέας Υόρκης και αυτής της μεγάλης χώρας, που κάποτε ήταν ταυτισμένη στη συνείδησή μας μόνο με επεμβάσεις και εκτροπές σε όλο τον κόσμο. Θαρρώ πως εκείνη την ώρα ήταν πιο δυνατή μια αίσθηση αλληλεγγύης για όλα εκείνα που πιστεύουμε πως αντιπροσωπεύουν και σήμερα τις πιο θετικές πλευρές αυτής της σπουδαίας πόλης και της ίδιας της Αμερικής. Η σχέση της με τη γνώση, τα εξαιρετικά της πανεπιστήμια, οι δημοκρατικοί της θεσμοί που παρά τα προβλήματα εξακολουθούν να υπάρχουν πάντα, τα μουσεία και οι καλλιτεχνικές της δυνατότητες, οι υποσχέσεις για ευημερία που συνεχίζει να έχει για όλους τους ταπεινούς του κόσμου μας ακόμη και αυτή τη δύσκολη εποχή, η δυνατότητά της να μπορεί επιτέλους να εκλέγει ένα μαύρο Πρόεδρο, η ανοικτή αγκαλιά που ποτέ δεν κλείνει για ανθρώπους άξιους και ξεχωριστούς, η πίστη για ελευθερία  στο εσωτερικό της όσο και αν αυτό δοκιμάζεται τόσες φορές στη διεθνή της  παρουσία…

Η Νέα Υόρκη είναι μια πόλη που αξίζει να δει κανείς από κοντά. Ειδικά τον Απρίλη που ανθίζουν τα δέντρα στο Σέντραλ Πάρκ, περπατώντας ατέλειωτες ώρες κάτω από τη σκιά των πιο ψηλών κτιρίων του κόσμου, βλέποντας την πόλη να ανάβει σιγά σιγά σαν  αστέρι την ώρα που πέφτει το τελευταίο φως της μέρας, πηγαίνοντας ξανά και ξανά στα μοναδικά της μουσεία και σταματώντας να δει τις πιο απίστευτες λεπτομέρειες στους σπουδαίους ουρανοξύστες της… Νιώθοντας στους δρόμους την ένταση και τον παλμό μιας αεικίνητης πόλης που κάνει τα πεζοδρόμια και τις γέφυρες να δονούνται σαν τις χορδές μιας τεράστιας άρπας, παρατηρώντας στα χιλιάδες τζάμια τους ιριδισμούς μιας αμείωτης αστικής συνθήκης που όμοιά της δεν υπάρχει πουθενά στον κόσμο, απολαμβάνοντας τη γοητευτική ανωνυμία ενός τεράστιου μετακινούμενου πλήθους, κάνοντας ατέλειωτες νυκτερινές βόλτες στα εκπληκτικά της στέκια και στα χιλιάδες γεγονότα που δεν σταματούν ποτέ, ακόμη και ψωνίζοντας ένα τζιν τα μεσάνυχτα στα φτηνά  μαγαζιά της που δεν κλείνουν καθόλου,μετρώντας με το βήμα το πιο έξυπνο και πρακτικό σύστημα ονοματοδοσίας δρόμων και λεωφόρων που επιτρέπει να αποφεύγεις το χάος και να μη χάνεσαι ποτέ, ρεμβάζοντας στις εκπληκτικές γέφυρες –μνημεία που ορίζουν με την πατίνα τους μια πόλη που έχει τόσο πολύ χρησιμοποιηθεί…Η Νέα Υόρκη δεν είναι μια πόλη ιλουστρασιόν…Έχει τη γοητευτική πατίνα και τη λάμψη που διαθέτουν μόνο τα πολύτιμα πράγματα…

Σήμερα η Νέα Υόρκη θυμάται…Τους χιλιάδες αθώους… Που υπήρξαν θύματα ενός κακόβουλου και φανατισμένου μίσους …Που ήθελε να εγκαταστήσει το φόβο στις ψυχές των ανθρώπων που έμαθαν να ζουν ελεύθεροι…Όλοι πρέπει να την έχουμε βαθιά στη σκέψη μας εκείνη τη μέρα που η βία θέλησε να καταστεί κυρίαρχη και να ακυρώσει το αίτημα της ανθρώπινης συνείδησης για ελευθερία… Που είναι ένα αίτημα κοινό για όλους μας…Και κυρίως εκεί που δοκιμάζεται η ίδια η ανθρώπινη αξιοπρέπεια… Δηλαδή παντού όπου υπάρχουν Άνθρωποι…

Να θυμόμαστε πάντα τηναγαπημένη ΝΥ και τους αθώους που χάθηκαν…         

Odyss,11.09.2011