ΓΙΟΥΡΙ ΓΚΑΓΚΑΡΙΝ

ΔΙΑΣΤΗΜΑ_12.04.1961
ΑΘΗΝΑ_ 12.02.1962 [48 ΧΡΟΝΙΑ ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ]

Την περασμένη Κυριακή (7.02.2010) στην εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ, η Φωτεινή Τομαή που μέσα από την εξαιρετική σελίδα «διπλωματικό αρχείο» μας ξεναγεί με γοητευτικό τρόπο σε στιγμιότυπα και γεγονότα της πρόσφατης ιστορίας του Τόπου που δεν είναι ακόμη καταγεγραμμένα τα περισσότερα στις επίσημες και αναγνώσιμες ιστορικές του σελίδες, παρουσιάζει την «αθηναϊκή περιπέτεια του αστροναύτη Γιούρι Γκαγκάριν», που βρέθηκε στην Αθήνα και την Ακρόπολη στις 12 Φεβρουαρίου του 1962, πριν από 48 δηλαδή ακριβώς χρόνια.

Η φωτογραφία του μικροκαμωμένου (1,57 στο ύψος) ανθρώπου που μοναδικός επιβάτης του «Βοστόκ 1»,εγκατέλειψε στις 12 Απριλίου του 1961 την αεροναυτική βάση του Μπαϊκονούρ στη Σοβιετική Ένωση για να διαγράψει με ταχύτητα 28.260 χιλιομέτρων την ώρα την τροχιά της Γης σε 89΄34΄΄με τον κωδικό επαφής «Κέδρος»,είναι μια από τις αγαπημένες μου φωτογραφίες που υπάρχει στη «σχεδία της μνήμης» του blog από την αρχή με το χαρακτηριστικό τίτλο «αναζητώντας τις απαρχές των ορίων».Είναι λοιπόν κατανοητή η άμεση ανταπόκρισή μου στη σημερινή επέτειο αυτής της μοναδικής παρουσίας, σε μια Αθήνα της εποχής του ψυχρού πολέμου αλλά και στο ξεκίνημα μιας δεκαετίας που θα έβαζε τον τόπο στη δίνη μιας μεγάλης περιπέτειας την ίδια εκείνη περίοδο που ξεκινούσε η άνοιξη του ΄60, περίοδος γόνιμη και δημιουργική για όλες τις δημιουργικές και καλλιτεχνικές εκφράσεις και βέβαια για την ελληνική αρχιτεκτονική.

Η περίφημη εικόνα του Γκαγκάριν, με τη στολή του αστροναύτη και τα διακριτικά μιας μεγάλης χώρας που έθρεψε φρούδες ελπίδες για πολλούς στη διάρκεια ενός ολόκληρου αιώνα, μου φέρνει πάντα στο νου την «έφοδο στον ουρανό» που χαρακτήρισε τις αναζητήσεις μιας πολιτικής και καλλιτεχνικής πρωτοπορίας (αβαν-γκαρντ) στις αρχές του 20ου αιώνα -που τα σπαράγματά της ακόμη διασώζονται στη Μόσχα και αλλού -και βέβαια δεν έπαψε ποτέ να αποτελεί ένα εκτεταμένο πεδίο εμπειριών ικανό να τροφοδοτεί με ριζοσπαστικό τρόπο μέχρι σήμερα τις προσλήψεις και την οπτική μας για τα πράγματα.

Το αδιόρατα ανήσυχο και συνάμα τυλιγμένο με μια αιδήμονα προσμονή βλέμμα του Γιούρι Γκαγκάριν την ώρα της αναχώρησης για μια εκτόξευση στο τεράστιο συμπαντικό κενό, τοπίο της πρωταρχικής εκρηκτικής επέκτασης των αχανών κοσμικών ορίων, εκεί που στα νεφελώματα βαθιά στους μακρινούς γαλαξίες γεννιούνται τα καινούρια αστέρια και αντηχεί ακόμη ο φοβερός αχός (θόρυβος υποβάθρου/background noise)της γενεσιουργής αρχής των πάντων, ναι προς τα εκεί ήταν αυτή η πτήση. Η αγωνία του ανθρώπου να γνωρίσει τα όρια και να ανυψωθεί ή να καταδυθεί αν θέλετε στο χώρο με τις άπειρες διαστάσεις μιας κοσμικής χάραξης που μας ξεπερνά νοηματικά και διανοητικά και είναι η πιο μεγάλη πρόκληση της σκέψης και της επιστημονικής και της φιλοσοφικής και της πιο ουμανιστικής, της βαθιά δικής μας.

Είναι η ίδια ματιά που μπορεί να δει κανείς στο πρόσωπο των παιδιών, ανοιχτών πάντα στην καινούρια εμπειρία και την περιήγηση στο βίωμα που δεν προσμετρά κινδύνους αλλά τροφοδοτείται από την αναζήτηση και τη διαθεσιμότητα για την ανακάλυψη του αδόκητου και του απρόσμενου και είναι αυτό το αίσθημα που διατρέχει σαν ζωοποιός δόνηση την αθωότητα αλλά και τη δημιουργική συνείδηση και είναι αυτό που μετατρέπει τις σταγόνες της βροχής σε κρύσταλλα που φωτίζουν το έρεβος και διαλύουν τα συντρίμμια που υψώνει διαρκώς μπροστά στον άνθρωπο ο «άγγελος της Ιστορίας».

Εκείνη τη στιγμή, στις 12.04.1961, στη φωτογραφία του Γκαγκάριν, μετέωρου σε λίγο αστροναύτη στο διάστημα –ίσως χωρίς επιστροφή- για να θυμηθώ μια ρήση από μια εκπομπή στο Τρίτο πρόγραμμα του Μάνου Χατζιδάκι, αποτυπώνει ο φακός τη σχέση μας με το « Όλον» αλλά και με το «μηδέν», για να θυμηθώ τη διατύπωση ενός μεγάλου μυαλού και σπάνιου ανθρώπου του Κώστα Αξελού που κηδεύτηκε χτες στο Παρίσι με απαγγελία μεταξύ των άλλων και των στίχων του Πινδάρου «Σκιάς όναρ άνθρωπος».Αυτό ίσως θα μπορούσε να είναι το καλύτερο σχόλιο κάτω από τη φωτογραφία του Γιούρι Γκαγκάριν την ώρα που κινεί ,στην έφοδο στον ουρανό, προς τις απαρχές των ορίων….

Odyss,12.02.2010

Links:
http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=83&artid=142073&dt=21/04/2002

[ to-ko-do-mo = τοιχοδόμοι Ι 02 ]

3Δ_τεε/τακ Ι 0ι απτές εμπειρίες και οι πολλαπλές συνάψεις
μιας παράπλευρης περιήγησης Ι 30.01.2010

Πρώτη επίσκεψη στο άδειο-ακόμη-Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου
[αρχιτέκτονες / Πάτροκλος Καραντινός & Αλέξανδρος Τομπάζης]

Όταν το 1933, τη χρονιά του CIAM της Αθήνας και της «Χάρτας των Αθηνών» (κειμένου -μανιφέστου για τα προγράμματα του μοντερνισμού) ο Πάτροκλος Καραντινός ξεκίνησε το σχεδιασμό του μινωικού αρχαιολογικού μουσείου στο Ηράκλειο, ελάχιστα αντίστοιχα κτίρια υπήρχαν σ΄όλο τον κόσμο αλλά και κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει ακόμη –παρά τα ζοφερά προανακρούσματα και τη δίνη της κρίσης του ΄29- πως ο ναζισμός θα κατάφερνε να μας οδηγήσει σε ελάχιστο χρόνο ίσαμε τον πάτο της κόλασης γράφοντας μάλιστα με σκληρά μεταλλικά γράμματα στις πύλες της ,πως «η εργασία απελευθερώνει» (Αrbeit macht frei),σχεδόν σαρκαστική και ανατριχιαστική μαζί όπως αποδείχτηκε αναφορά στα κελεύσματα του αστικού εκσυγχρονισμού που κυριαρχούσαν τότε ,και καθιστώντας το κακό τόσο κοινότοπο* που ούτε ο πολιτισμός και η ηθική δεν κατάφεραν να το αντικρούσουν καθώς συντρίφτηκαν μέσα στις στάχτες του πιο αποκρουστικού ολοκαυτώματος της Ιστορίας.

Το μουσείο παρακολούθησε ολόκληρη την περιπέτεια του τόπου μας εκείνα τα φοβερά χρόνια του πολέμου, της κατοχής και του εμφυλίου και χρειάστηκε να περάσουν 20 χρόνια (1953) μέχρι να καταφέρει ο Καραντινός να δει ολοκληρωμένο το έργο του που εξακολουθεί και σήμερα να αποτελεί το σημαντικότερο κτίριο του μεσοπολεμικού μοντερνισμού στο Ηράκλειο. Η θέση του στην Πλατεία Ελευθερίας όπου δεσπόζει και η παρουσία του αποτελεί πάντα κορυφαία αστική αρχιτεκτονική χειρονομία, με κλίμακα και επεξεργασία που καταφέρνει να οργανώνει με επαγωγικό τρόπο όλα τα μεγέθη της παρακείμενης κτισμένης στρωματογραφίας του πολεοδομικού ιστού και παράλληλα εγκαθιστά ένα διαρκή διάλογο με τα μνημειακά σπαράγματα των τειχών της συμβάλλοντας στην ανασύνθεση και το μετασχηματισμό του συνολικού αφηγηματικού της χαρακτήρα.

Αρχ.μουσείο Ηρακλείου/εξωτ./ φωτο.Οdyss/30.01.10

Από όπου κι αν το προσεγγίσει κανείς, είτε από τη λεωφόρο Ικάρου εποχούμενος και έχοντας τη μοναδική εμπειρία της οπτικής του ανάγνωσης μέσα στο χάος που το περιβάλλει ,είτε πεζός από την πλατεία με την κατανόηση της καταλυτικής πλαστικής του συγκρότησης όπου η κυριαρχία των πλήρων συμπαγών τοιχοδομών διαμορφώνει μια τεράστια οθόνη προβολής συμβάντων, το κτίριο εντυπώνεται αναπότρεπτα στο απόθεμα των αρχιτεκτονικών εμπειριών που σε εφοδιάζει η πόλη. Η αλληλουχία των στέρεων και ορθολογικά οργανωμένων όγκων με το φως από ψηλά, οι φυτεύσεις και η συνοδεία των μεγάλων υψηλόκορμων δέντρων, ο εκτεταμένος ημιυπαίθριος χώρος υποδοχής που διαμορφώνει τις απαραίτητες μεταβάσεις από την κλίμακα του αχανούς κοινόχρηστου ανοικτού χώρου στην οικεία και προστατευμένη από τον ήλιο και τον καιρό, καθαρτική ανάπαυλα που σε προετοιμάζει για την εμπειρία της επίσκεψης και σε κατευοδώνει στο τέλος με τη μνήμη των χρωμάτων του κόκκινου ίασπι που διασώζουν ακόμη οι ορθομαρμαρώσεις του τοίχου της εισόδου, συγκροτούν μια ενότητα ύφους μοναδική και αναδεικνύουν το μουσείο σε πραγματικό τοπόσημο για την πόλη.

Αρχ.μουσείο Ηρακλείου/εσωτ./φωτο.Odyss/30.01.10

Η περιήγηση στους άδειους ακόμη χώρους που έχουν ολοκληρωθεί τώρα και δυο χρόνια κάνουν ακόμη πιο απαιτητική την ανάγκη για την ολοκλήρωση της περίφημης μουσειολογικής μελέτης που εκκρεμεί ακόμη ,στερώντας από την πόλη και την Κρήτη ένα τόσο σπουδαίο μουσείο , μοναδικό χώρο επαφής και κατανόησης μιας περιόδου που σημάδεψε μοναδικά τη μεγαλόνησο και αποτελεί πάντα το πιο σημαντικό μέρος της τοπικής –και βέβαια μεσογειακής της - αφήγησης. Στη μικρή προσωρινή έκθεση που είναι επισκέψιμη αυτή την περίοδο, μπορέσαμε να δούμε μερικά από τα εμβληματικά ευρήματα του μινωικού πολιτισμού και βέβαια τις εκπληκτικές όψεις σπιτιών από φαγεντιανή και το φοβερό πρόπλασμα αναπαράστασης σπιτιού από πηλό των Αρχανών που ενσωματώνει με πυκνό τρόπο όλες τις πραγματικές συνιστώσες ενός ευφυούς βιοκλιματικού σχεδιασμού που καταχωρεί με μεγάλη ευελιξία οργάνωσης και πρόβλεψης όλες τις αληθινές αξίες που οφείλει να ενσωματώνει μια «αληθινή αρχιτεκτονική» που ενδιαφέρεται να δημιουργεί «δοχεία ζωής»** για πραγματικούς ανθρώπους.

Πρόπλασμα και όψεις μινωικών σπιτιών στο μουσείο Ηρακλείου/φωτο.Odyss/30.01.10

Στο ίδιο αυτό μουσείο φιλοξενούνται και πολλές πινακίδες της περίφημης πρωτ

οελληνικής γραφής της Γραμμικής Β, που κατάφερε ο βρετανός αρχιτέκτονας Μάικλ Βέντρις να αποκρυπτογραφήσει διαβάζοντας τα συλλαβικά της ιδεογράμματα και επιτρέποντας μας να διαβάσουμε μερικές λέξεις εκείνης της πρώιμης εποχής ανάμεσα στις οποίες και τη λέξη τοιχοδόμοι(=to-ko-do-mo)*** που αποτελεί και τον τίτλο του σημερινού κειμένου γραμμένου με συλλαβογράμματα της γραμμικής β, που όσο κι αν φαίνεται απίθανο μπορεί να τη βρει κανείς στο διαδίκτυο και έχουν δημιουργηθεί από τον Curtis Clark****.

Τοιχοδόμοι λοιπόν, μια λέξη από τη μινωική γλώσσα με τον ίδιο απαράλλαχτο ήχο όπως και σήμερα, όπως την πρόφεραν οι άνθρωποι που κατοίκησαν την Κρήτη αυτή τη μακρινή εποχή, που τα σπίτια φτιάχνονταν με εξώστες που πατούσαν πάνω σε ξύλα , τα παράθυρα ήταν ορθογωνικά και όχι τοξωτά ,τα ανοίγματα γεφυρώνονταν με ξυλοδεσιές και οι τοίχοι που κατασκεύαζαν οι τοιχοδόμοι περιτρέχονταν από οριζόντιες γραμμές που διέτρεχαν τις όψεις σαν τα ρεύματα της Μεσογείου, θυμίζοντάς μου τις πιο εμβληματικές μοντερνιστικές αρχιτεκτονικές επεξεργασίες του Giuseppe Terragni στις ποιητικές ρασιοναλιστικές του εξάρσεις (casa del fascio στο Lissone, villa Bianca στο Σεβέζο),του Μoisei Ginzburg στα ηρωικά πρώτα κτισμένα έργα –στοιχειώσεις μιας καθαρής έμπνευσης της ρώσικης αβαν-γκαρντ (Νarkomfin) και του Le Corbusier στις «τορνευτές» κατοικίες του που μεταμόρφωσαν την ιδέα της μηχανής και τη φουτουριστική στροφορμή ενός ριζοσπαστικού -στην αρχή του- αιώνα, σε εξαρτήματα κατοίκησης και ενδιαιτήματα του «νέου ανθρώπου».

Και όλα αυτά μαζί με το αίτημα, τη διεκδίκηση, για την ολοκλήρωση μιας σπουδαίας αρχιτεκτονικής –εδώ ενός εξαιρετικού μουσείου. Που μπορεί να στεγάζει, να περιέχει, να υποδέχεται, να περιγράφει, να αφηγείται σε αρχιτέκτονες και μη , σε παλιούς και νέους, σε δασκάλους σαν τους 3Δ. και μαθητές τους από όλες τις γενιές πόσο σπουδαία είναι η περιπέτεια και το ταξίδι της ύπαρξης αλλά και οι εντυπώσεις που έχει να αποκομίσει κανείς όταν υπάρχει ένα κτίριο-τόπος φτιαγμένο από σημερινούς τοιχοδόμους ,για να μας υποδέχεται και να μας σαγηνεύει με την κατάδυση στο σύμπαν της συλλογικής μνήμης και της α-λήθειας… *****

Οdyss, 9.02.2010

*/Xάνα Άρεντ : Ο ΄Αϊχμαν στην Ιερουσαλήμ. Η κοινοτοπία του κακού (εκδ. Θύρσος, 1995)
**/Οι πολύ γνωστές διατυπώσεις του μεγάλου αρχιτέκτονα Άρη Κωνσταντινίδη(1913-1993)
***/βλ. κατάλογο μινωικών λέξεων που διασώζονται στο διαδικτυακό τόπο:
www.teicrete.gr/daidalika/
****/ www.mockfont.com/old/
****/Α-λήθεια: στερητικό α + λήθη κατά τον αριστοτελικό και χαϊντεγγεριανό ορισμό.

ΘΟΡΥΒΟΣ ΥΠΟΒΑΘΡΟΥ [01]

(BACKGROUND NOISE [01])
Mε αφορμή ένα τιμητικό διήμερο στην ανατολική Κρήτη
με πυρήνα την παρουσία των 3Δ.
(Δημήτρη Φατούρου,Δημήτρη Φιλιππίδη,Δημήτρη Αντωνακάκη)
οργανωμένο από το αντίστοιχο τμήμα του ΤΕΕ,(ΤΕΕ/ΤΑΚ)
μερικά σύντομα επιλεγόμενα για το «μικρό έπος»
αυτής της συνάντησης που έδειξε πως
η αρχιτεκτονική μπορεί να φέρνει κοντά
τους παλιούςκαι τους νέους
και να σχηματοποιεί ένα νέο «τοπίο εμπειριών»…

Κατοικία Δερμιτζάκη, Καβούσι Ιεράπετρας /φωτο. Μαρία Χουλάκη /2010

Ο τίτλος της ανάρτησης είναι όρος δανεισμένος από τη Φυσική και την αναφορά που κάνει σ΄αυτόν ο George Steiner στο βιβλίο του «Δέκα (πιθανοί) λόγοι για τη μελαγχολία της σκέψης» (εκδ.scripta, 2009).O «θόρυβος υποβάθρου» λοιπόν είναι εκείνος ο κοσμικός αχός που πλανάται ακόμη στο σύμπαν, έλκοντας την καταγωγή του από τον τρομερό πρωταρχικό παλμό που δημιούργησε η «μεγάλη έκρηξη» την ώρα της δημιουργίας του σύμπαντος. Είναι ένα ερέθισμα που πλανάται ακόμη και σήμερα στις κοσμικές συχνότητες και εξακολουθεί ως ζείδωρη δόνηση να περιγράφει με συγκλονιστικό τρόπο την πρώτη ώρα που στοιχειώνονταν ο Κόσμος. Θα μπορούσε ίσως να το ονομάσει κανείς και άσβηστο αντίλαλο της έντονης απαρχής των πάντων .Γεγονός είναι πως μου φέρνει στο νου και μερικούς σπουδαίους και αγαπημένους στίχους του σούφι ποιητή Τζελαλαντίν Ρουμί, τόσο εξαιρετικά μεταφρασμένους από την Καδιώ Κολύμβα (εκδ.Αρμός),που λένε:
«…Τη νύχτα της Δημιουργίας έμεινα ξάγρυπνος
ήμουν εκεί για να δω το άνοιγμα των βλεφάρων
ν΄ακούσω τα πρώτα λόγια…»

Αρης Κωνσταντινίδης/Ξενία Αμνισού Ηρακλείου/φωτο.Κάλλια Πλατύρραχου/2010

Δημ.&Σουζ. Αντωνακάκη/Κατοικία Πίσσα, Ηράκλειο / φωτο. Οdyss/2010

Aρχαιολογικός χώρος Γουρνιών Ιεράπετρας /φωτο.Δημ.Φιλιππίδης/2010

Έτσι ακριβώς ένιωθα κι εγώ το διήμερο αυτής της εκλεκτικής συνάντησης που μετασχηματίστηκε εξ αρχής σε μια τεράστια εσωτερική και εξωτερική συνάμα περιήγηση στις καταστατικές διατυπώσεις της αρχιτεκτονικής της μοντερνικότητας σε Ηράκλειο και Λασίθι…Από τα τρισχιλιόχρονα Γουρνιά -με τις ακατάλυτες οδεύσεις των λιθόστρωτων που οδήγησαν τα βήματά μας (την Κυριακή 31.01.10) στο ίχνος μιας αρχαίας διαδρομής- ίσαμε τα σπαρακτικά «τεύχη»* -αλλά και της επικαιρικής μας ακηδίας σπαράγματα- του Κωνσταντινίδη, του Καραντινού, του Δεκαβάλλα και του Θεοδοσόπουλου…Από τις βαθιά στοχαστικές και ποιητικές συνάμα -με μπλάβες οροφές δανεισμένες από τις θαλασσινές αποχρώσεις του νυκτερινού ουρανού - «κατοικημένες χειρονομίες» του Δημήτρη και της Σουζάνας Αντωνακάκη στο κρητικό τοπίο (που απόμεινε) ίσαμε την εκρηκτική ανάδυση της γεωμετρίας του στροβιλισμού της ύπαρξης- από τις εσχατιές του βιώματος- του εμπνευσμένου λαξευτή ενός προσωπικού μύθου, του αρχιτέκτονα Μιχάλη Δερμιτζάκη, που πρόσφερε γενναιόδωρα «αντίδωρο» στην εμπειρία μας ολάκερο τον εαυτό του δοσμένο σε μαβιές επικαλύψεις θόλων και «μητρικά» ανοίγματα που βλέπουνε στον ουρανό προσμένοντας του φεγγαριού το πέρασμα…

Πίσω από όλες τις ξεναγήσεις του διημέρου και μέσα στον πυρήνα της σαββατιάτικης κυριαρχίας του Λόγου, την ώρα που οι 3Δ. μας οδηγούσαν στα μονοπάτια της πιο προσωπικής τους πορείας και της εμμονής σε μια ατέρμονη δημιουργικότητα, μπορούσα να διακρίνω την ένταση ενός εκκωφαντικού -αλλά σιωπηλού σαν τη σιγή στο Ραν του Κουροσάβα- υποβάθρου, που περιείχε όλους τους διανοητικούς και αρχιτεκτονικούς κυματισμούς και όλες τις εκφράσεις –από τις πιο μικρές ως και τις μεγαλύτερες, ψηφίδες του «όλου» μωσαϊκού της μοντέρνας συνθήκης -και τις παράπλευρες εκδοχές και τις συνάψεις παλιών και νέων μύθων και της ίδιας της ζωής…

Ο θόρυβος υποβάθρου, το κοσμικό υπόστρωμα των ήχων με όλη τη μνήμη των υλικών και της ενέργειας και την πληροφορία της στιγμής και τα επερχόμενα που κυοφορούνται στα μακρινά νεφελώματα, τις συμπαντικές αιώρες όπου γεννιούνται τ΄άστρα, μου έρχονταν στο νου ως παρομοίωση και προσομοίωση την ίδια στιγμή αυτής της διήμερης αρχιτεκτονικής -και όχι μόνο- τοιχογραφίας στις 30 και 31 του φετινού Γενάρη εδώ στο Ηράκλειο και το Λασίθι.
Περιέχονταν εδώ ισότιμα όλα τα σπαράγματα των χρόνων και της ιστορίας μαζί με τους κρωσσούς της συμβολής τους με το καινούριο, οι διηγήσεις των ανθρώπινων αλλά και του απόλυτου και του υπερβατικού που ξεπερνά τις συγκυρίες και μας ανυψώνει σε υποκείμενα βίου και αρχιτέκτονες συνάμα, η πρόβλεψη για τα μελλούμενα ,σχηματισμένη σιγά σιγά στα ευγενικά και ανυπόμονα μάτια των νέων συναδέλφων που σμάρι πολύβουο με την παρουσία τους ολάκερες δυο μέρες έδωσαν το νεανικό παλμό και μεταμόρφωσαν την αφήγηση και την περιδιάβαση σε βάσιμη ελπίδα πως το αύριο θα΄ναι καλύτερο για την αρχιτεκτονική αλλά κυρίως για τον κόσμο μας…

Ένιωθα καθώς είχαμε δίπλα μας τα βλέμματα μιας νεώτερης καλύτερης γενιάς αρχιτεκτόνων, ατέρμονα και ορθάνοιχτα σαν τα σπειρώματα και τις πόρτες του σπιτιού στο Καβούσι, να με αγγίζουνε τα ίδια τα μάτια των παιδιών μου… Αύριο θα είναι αυτοί που θα συνεχίσουνε την περιδιάβαση των τόπων και του κόσμου μας ,που κινώντας από παλιά την κάναμε και τη συνεχίζουμε κι εμείς κι οι δάσκαλοί μας και ,τώρα να, θα τη συντρέξουνε κι αυτοί με τη δική τους ολόφρεσκη και ριζοσπαστική (αυτή την αίσθηση έχω) ματιά…

Odyss, 7.02.2010

*τεύχος: κτίσμα από το αρχ.ρήμα τίκτω

ΜΝΗΜΗ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ

Από την Κρήτη, «νησί και θεριό που κοίτεται στη θάλασσα»,
στιβαρό τοπίο της Μεσογείου και τόπο [δια]πολιτισμού,
χιλιόχρονη μήτρα υποδοχής και συνύπαρξης ανθρώπων και
ιστορικών εμπειριών, χώρο συνάψεων όλων των σύγχρονων ρευμάτων
αλλά και ανάδυσης του νοήματος της λεβεντιάς, με το διανοητικό αλλά
και το φυσικό της κυματισμό να περιτρέχει «τ΄ακρογιάλια του Ομήρου»
σαν ζωοποιός δόνηση κάθε νεωτερικού και δημιουργικού παλμού,
αναφορά συμβολικών πτήσεων της νιότης στο καινούριο αλλά και
επικαιρικό πεδίο αναζητήσεων και συναντήσεων με ένα ανοικτό βλέμμα
για τον «άλλο»,το διαφορετικό ,τον ξένο και τον Κόσμο,

ΝΑ ΕΝΑΝΤΙΩΘΟΥΜΕ ΣΤΟ ΡΑΤΣΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΗ ΦΟΒΙΚΟΤΗΤΑ!

Οι Πολίτες με μνήμη και ιδιαίτερα στην Κρήτη και τα Χανιά πρέπει να σταθούν αποφασιστικά απέναντι στην «κοινοτοπία του κακού» που και στις μέρες μας για μια ακόμη φορά φαίνεται να εξαπλώνεται και να χαρακτηρίζει τις διαθέσεις και τις ενέργειες κάποιων που απέχουν πολύ από οποιαδήποτε δημόσια και δημοκρατική συζήτηση. Προβλήματα στις ανθρώπινες σχέσεις πάντα υπάρχουν και οξύνονται ιδιαίτερα σε περιόδους με αυξημένη «ρητορεία και γεγονότα κρίσης» αλλά αυτό σε καμιά περίπτωση δεν δικαιολογεί αποκρουστικές συμπεριφορές από ορισμένους που με πολύ εύκολο τρόπο δείχνουν να εστιάζουν τις ενέργειές τους σε εκείνους που δοκιμάστηκαν ιστορικά με τις πιο ακραίες «λύσεις».

Αναφέρομαι βέβαια στο -δεύτερο σε λίγες μέρες -εμπρησμό της συναγωγής των Χανίων, μιας πόλης με σημαντική θέση και επιρροή στη μεγαλόνησο και ιδιαίτερα στο χώρο της αρχιτεκτονικής κοινότητας λόγω της παρουσίας του ΚΑΜ (Κέντρο Αρχιτεκτονικής της Μεσογείου).Αυτό το γεγονός δεν είναι μεμονωμένο καθώς αθροίζεται σε μια σειρά από ακραίες ρατσιστικές επιθέσεις και καταστροφές που έχουν συμβεί το τελευταίο τρίμηνο στην πόλη με στόχο μετανάστες ή ανθρώπους που υπερασπίζονται την κοινή μας αξιοπρέπεια.

Είναι ανατριχιαστικό να θυμηθεί κανείς πως τον Ιανουάριο του 1942 στη σύσκεψη για την «τελική λύση» από τους 15 ναζί που συμμετείχαν οι 12 είχαν διδακτορικές περγαμηνές αλλά αυτό δεν τους απέτρεψε από την οργάνωση της μεγαλύτερης γενοκτονίας της Ιστορίας, του ολοκαυτώματος των Εβραίων. Είναι παράλληλα θλιβερό λίγες μέρες πριν τις 27 Ιανουαρίου, ημέρα παγκόσμιας ιστορικής μνήμης αυτού του αποτρόπαιου εγκλήματος, να υπάρχουν στην ανοικτή και –κατά τη γνώμη μου ανεκτική- κοινωνία της Κρήτης άνθρωποι που μας ντροπιάζουν όλους έχοντας ως αφετηρία τους αντισημιτικές ιδέες και αγνοώντας επιδεικτικά την πλατιά δημοκρατική παράδοση της τοπικής εμπειρίας.

Ο Τιοντόρ Αντόρνο έγραψε πως μετά το Άουσβιτς η ποίηση δεν έχει κανένα περιεχόμενο. Κι όμως ακόμη και στην έσχατη εκείνη ώρα που κυριαρχούσε ο ζόφος, άνθρωποι σαν τον Πάουλ Τσέλαν στάθηκαν όρθιοι πίνοντας το «μαύρο γάλα της αυγής» και διασώζοντας τις ηθικές αντιστάσεις του ανθρώπου με το Λόγο που μόνος αυτός «…μπορεί ακόμη καθημερινά να επαναθεμελιώνει ηθικά τον κόσμο μας…» όπως με εξαιρετικό τρόπο διατύπωσε σε παλιότερη τοποθέτησή της η καθηγήτρια κοινωνιολογίας , σημαντική διανοούμενη και φωνή της εποχής μας Τζούλια Κρίστεβα.

Ο Βάλτερ Μπένζαμιν πρόλαβε πριν αυτοχειριαστεί κυνηγημένος από τους ναζί διώκτες του να γράψει –προφητικά- πως «…η γνώση μπορεί να γίνει επικίνδυνη όταν δεν υπηρετεί ένα επαναστατικό σκοπό και τον άνθρωπο…» και εγώ θα πρόσθετα πως η ανοχή και ο σεβασμός στη διαφορετικότητα υπήρξαν πάντα τα πιο σημαντικά γνωρίσματα που διέκριναν τις ανθρώπινες κοινότητες που δημιούργησαν πολιτισμό και κοινές αξίες ικανές να μας κινητοποιούν μέχρι σήμερα.

Ο Μάνος Χατζιδάκις το 1993 σε άρθρο του στην ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, χαρακτήρισε το ρατσισμό «...τέρας που όταν δεν μας ενοχλεί αρχίζουμε να του μοιάζουμε…».Και οι Κρητικοί δεν τον ξεχνούν ποτέ…

Να εναντιωθούμε λοιπόν στο φόβο που καλλιεργούν εκείνοι που θέλουν να επιβάλουν τη λήθη και αντιστρατεύονται τις αρχές της συνύπαρξης και κυρίως να εκφράσουμε με αποφασιστικότητα την επιμονή μας για την υπεράσπιση ενός κοινού βίου που δεν κατατάσσει τους συμπολίτες μας με βάση καταγωγές, προτιμήσεις, ιδέες ,πεποιθήσεις και ιδιαίτερους προσανατολισμούς αλλά έχει πάντα αναφορά μόνο στις κοινές ανθρώπινες αξίες και την πιο βαθιά τους κατανόηση και συνείδηση…

Οdyss, 21.01.2010

ΨΗΦΙΣΜΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΑΓΩΓΗ ΧΑΝΙΩΝ* ( ΙΑΝ. 2010)

Τον Ιανουάριο του 2010 δύο φορές (μία στις 5 Ιανουαρίου και μία στις 16) η Συναγωγή των Χανίων έγινε στόχος εμπρηστών. Καθώς τα αποτελέσματα της πρώτης φοράς δεν ήταν θεαματικά, επανήλθαν κατορθώνοντας να κάψουν συνολικά 2.500 παλιά και σπάνια βιβλία, μέρος του αρχείου και πολύτιμα αντικείμενα. Την πρώτη φορά είχαν ήδη καεί η ξύλινη οροφή, το πάτωμα, η εσωτερική σκάλα. Τώρα όσα αντικείμενα διεσώθησαν μεταφέρθηκαν αλλού και η κατεστραμμένη Συναγωγή έκλεισε. Η Συναγωγή των Χανίων είναι το μοναδικό ίχνος εβραϊκής παρουσίας στην Κρήτη μετά από 2.400 χρόνια εβραϊκής ζωής σ’ αυτό το νησί. Το 1999 ολοκληρώθηκε η αναστήλωσή της και άρχισε να λειτουργεί ως επισκέψιμο μνημείο πολιτισμού, κόσμημα αρχαιολογικό, αρχιτεκτονικό και συγχρόνως τόπος μνήμης για τους 265 Εβραίους των Χανίων που εκτοπίστηκαν από τους ναζί με πλοίο που βυθίστηκε. Η Συναγωγή αυτή, σε μια πόλη δίχως κοινότητα, μιλούσε για το παρελθόν και αποτελούσε έναν ανοιχτό χώρο συνεύρεσης επισκεπτών και ερευνητών με την πλούσια βιβλιοθήκη και το αρχείο της. Εμείς, ιστορικοί, κοινωνικοί επιστήμονες και όσοι άλλοι συμμετέχουμε στην «Συνάντηση Κοινωνικής Ιστορίας για τη Δεκαετία του ’40», θεωρούμε εξαιρετικά επικίνδυνες αυτές τις ενέργειες, δείγματα ανόδου μιας επιθετικής ακροδεξιάς, ρατσιστικής, αντισημιτικής και ξενόφοβης. Oι επιθέσεις αυτές, που τον τελευταίο καιρό πολλαπλασιάζονται στην Ελλάδα, είναι πολύ ανησυχητικό σημάδι και απαιτούν εγρήγορση. Καταγγέλλουμε τις ναζιστικής έμπνευσης κινήσεις, που συμβαίνουν λίγες ημέρες πριν την Ημέρα Μνήμης των θυμάτων του Ολοκαυτώματος. Δηλώνουμε επίσης τη συμπαράστασή μας στην ολιγομελή ομάδα εθελοντών που κρατούσε ανοιχτή τη Συναγωγή με προσωπικό μόχθο.

*Πανεπιστήμιο Αθηνών, Κυριακή 17 Ιανoυαρίου 2010
Συνάντηση Κοινωνικής Ιστορίας για την Δεκαετία του 1940

Links:
http://www.petitiononline.com/chasynag/

ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΟ ΤΕΤΡΑΓΩΝΟ 19 [ΑΘΗΝΑ]

ένα βιβλίο ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΦΙΛΙΠΠΙΔΗ



οδυσσέως σχεδία* _09.01_βιβλίο _01.11.2009_αθήνα

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΜΙΑ ΒΡΑΔΙΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΕ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ, ΠΡΩΤΗ ΝΗΟΨΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΠΛΟΥ ΤΗΣ «ΟΔΥΣΣΕΩΣ ΣΧΕΔΙΑΣ _09», Η ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΦΟΡΑ ΚΑΙ Η ΣΥΝΑΨΗ ΜΕ ΤΟ ΠΡΟΣΦΑΤΟ ΠΟΝΗΜΑ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ (ΜΟΥ) ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΑ ΚΑΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ

ΕΝΑΣ ΟΙΟΝΕΙ ΘΡΙΑΜΒΟΣ ΤΟΥ ΑΙΩΝΙΟΥ ΚΑΙ ΑΚΑΤΑΛΥΤΟΥ
«ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ» ΠΑΝΩ ΣΤΗΝ ΕΦΗΜΕΡΗ ΚΑΙ ΦΘΑΡΤΗ ΟΨΗ ΜΙΑΣ ΠΛΑΝΗΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ ΚΤΙΣΜΕΝΗΣ ΜΕ ΤΑ ΥΛΙΚΑ ΜΙΑΣ ΑΝΙΚΑΝΟΠΟΙΗΤΗΣ ΚΑΙ ΒΟΥΛΙΜΙΚΗΣ –ΚΑΙ ΚΑΤΑ Μ.ΜΠΡΕΧΤ- ΑΠΛΗΣΤΙΑΣ

ΟΙ ΠΟΛΛΑΠΛΕΣ ΩΣΜΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΝ-ΤΥΠΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΣΤΙΚΟΥ ΒΙΟΥ & ΒΙΩΜΑΤΟΣ ΣΤΟ ΕΠΙΚΑΙΡΙΚΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟ ΙΖΗΜΑ ΤΗΣ ΑΣΤΙΚΗΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ, Η ΜΕΤΑΤΡΟΠΗ ΤΟΥΣ ΣΕ ΚΑΜΒΑ ΕΡΜΗΝΕΙΩΝ ΚΑΙ Η ΡΟΗ ΤΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΠΟΥ ΜΕΣΩ ΜΙΑΣ ΔΙΑΔΡΑΣΤΙΚΗΣ ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΝΟΥΝ ΜΙΑ ΠΟΛΥΕΠΙΠΕΔΗ ΑΦΗΓΗΣΗ ΣΕ ΠΡΟΒΟΛΗ -ΣΧΕΔΟΝ- ΜΙΑΣ ΔΙΑΡΚΟΥΣ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΗΣ ΣΕΚΑΝΣ

Με αφορμή την (επίσημη) παρουσίαση του βιβλίου «ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΟ ΤΕΤΡΑΓΩΝΟ 19» του –και δικού μου – καθηγητή Αρχιτέκτονα και συγγραφέα Δημήτρη Φιλιππίδη, βρέθηκα εκείνη τη μέρα στο κτίριο της Ιονικής στην oδό Πεσμαζόγλου στην Αθήνα. Ήταν μια εξαιρετική και λαμπρή βραδιά οργανωμένη από την τράπεζα ALPHA. Διακριτικός έλεγχος στην είσοδο (σε τράπεζα βρισκόμασταν) και τακτοποιημένες θέσεις που περίμεναν ένα διαλεγμένο με επίσημες προσκλήσεις κοινό που δεν άργησε να καταλάβει αθόρυβα τις θέσεις του και να ξεκινήσει επιτέλους η αναμενόμενη παρουσίαση.

Εγώ για να είμαι ειλικρινής αλλού είχα το μυαλό μου. Από την ώρα που μπήκα στον πολυτελή χώρο του φουαγιέ του κτιρίου, όπου όλα ήταν τακτοποιημένα με φοβερή τάξη (και θυμήθηκα τη Μαρία Νεφέλη του Ελύτη και πάλι) μέχρι και την ώρα που έκατσα δίπλα στο Δημήτρη και τη Σουζάνα Αντωνακάκη, επέμενα να ελέγχω διερευνητικά το ταβάνι και όλες τις λεπτομέρειες και τις φιοριτούρες με τις οποίες είναι κατάφορτο το εσωτερικό του κτιρίου, ως γνήσια έκφραση ενός αστικού εκλεκτικισμού που εξακολουθεί να συντηρείται με σχολαστικό τρόπο για να προβάλλει με τη σειρά του τη μνήμη και τη διαρκή υπενθύμιση για τη σοβαρότητα και τη διακριτική πολυτέλεια που πρέπει να έχουν οι αντίστοιχοι χώροι της κυρίαρχης οικονομικής έκφρασης του τόπου, δηλαδή των τραπεζών του.

Δεν ξέρω γιατί μου ερχότανε μαζεμένες στο μυαλό εκείνη την ώρα όλες οι ατάκες από την «όπερα της πεντάρας» του Μπρεχτ που εξακολουθεί πάντα να γοητεύει την καλλιτεχνική ελίτ μέχρι και σήμερα ( προσεχώς και στην Αθήνα ,14-17.1.2010,η νέα παράσταση σε σκηνοθεσία του πολύ Μπομπ Γουίλσον),τα εκατοντάδες συνθήματα του προπερσινού Δεκέμβρη στην Αθήνα που αναφέρονταν κυρίως στις τράπεζες και τώρα τελευταία οι συνεχείς αναφορές των εφημερίδων σε δικαστικές αποφάσεις καταδικαστικές για την απληστία των αφανών χρεώσεων που καθημερινά μας επιβάλλουν. Γεγονός είναι πάντως ότι ένιωθα ένα δέος ανάμεικτο με μια κριτική διάθεση για την απύθμενη υποκρισία που ήταν παρούσα σε κάθε χρυσοστόλιστη λεπτομέρεια της υπέροχης αίθουσας που έχει πληρωθεί στο ακέραιο από τη νόμιμη καθ΄όλα βέβαια δραστηριότητα της τοκογλυφίας των πυλώνων του συστήματος που έχουν καταφέρει να χρεώσουν ολάκερη την περίφημη «κρίση» στις σθεναρές -και γαϊδουρινής αντοχής- πλάτες των πολλών ανωνύμων καταθετών και συναλλασσομένων τους –από υποχρέωση ή και ανάγκη- κάθε μέρα, κάθε στιγμή της αέναης σαν τα μυρμήγκια ,τα θυμάστε ; – δραστηριότητάς μας.

Το πάνελ τακτοποιήθηκε με μικρή καθυστέρηση. Μίλησαν κατά σειρά, οι αναθέτες και προσκαλούντες τραπεζίτες, μετά ο ακαδημαϊκός λόγος (Π.Τουρνικιώτης/καθ.ΕΜΠ) παρέσχε τη δική του νομιμοποιητική προσέγγιση στο εγχείρημα, ακολούθησε η δημοσιογραφική υπόκλιση (Δ. Ρηγόπουλος /εφημ. Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ) στο ευμεγέθες πόνημα – και αυτό ανάμεσα σε πολλά άλλα παράλληλα- του πολυγραφότατου συγγραφέα και βέβαια το καλύτερο ακολούθησε μετά για να δώσει ένα τέλος και τη λυτρωτική απόλυση στη βραδιά… Ο Δημήτρης Φιλιππίδης με μαύρο κοστούμι και γραβάτα, δεμένη γρήγορα σχεδόν από τυπική υποχρέωση όπως μαρτυρούσε κι ο κόμπος- πήρε το λόγο για να καταθέσει με λιτό,σχεδόν δωρικό -όπως πάντα- τρόπο, τη δική του προσέγγιση για τη σταχυολόγηση και την αξιοποίηση του υλικού, την οργάνωση μιας άλλης οπτικής από τα τετριμμένα, την ερμηνεία των μικρών και των μεγάλων μέσω της αναζήτησης του αυτονόητου αλλά και του μη προφανούς, δηλαδή το δημιουργικό μετασχηματισμό των σπαραγμάτων της πόλης από τις αφετηρίες ίσαμε τη μετατροπή της σε πολύβουη αστική συγκέντρωση, τη σταδιακή μεταμόρφωση της οδού Σταδίου σε άξονα γοήτρου της κεντρικής Αθήνας, τη μεταβαλλόμενη στο χρόνο και διαρκώς ανανεούμενη αρχιτεκτονική στρωματογραφία του οικοδομικού καμβά και των κτιρίων που ενσωμάτωσαν σ΄αυτό προτιμήσεις και αρχιτεκτονικούς προσανατολισμούς κάθε εποχής που με τη δική της κάθε φορά γλώσσα ανανεώνει ,εκβάλλει και υποδέχεται υλικό ,όπως στην κοίτη του κρυμμένου πια Ηριδανού εκεί παραπέρα που εξακολουθεί να διατρέχει πάντα τα σπλάχνα της πόλης…Και όλα αυτά με ένα βλέμμα σχεδόν δανεισμένο από τον κινηματογράφο, που με κάποιο τρόπο αναπτύχθηκε και αυτός με μια παράλληλη διαδρομή με τα κτίρια του οικοδομικού τετραγώνου 19 ,που ο συγγραφέας τα είδε ως αποτέλεσμα μιας σεκάνς τραβηγμένης χωρίς σχεδόν αναπνοή - σχεδόν μονοπλάνο- από τον καταστατικό για την πόλη 19ο αιώνα ίσαμε τις αφετηρίες του 21ου ,στην αυγή μιας νέας υπερτεχνολογικής συνθήκης που ήδη εισήγαγε την τρίτη διάσταση -3D- στους αφηγηματικούς της τρόπους…Μια διήγηση κυριολεκτικά τριών αλλά και μιας παραπάνω διαστάσεων, μιας και ο χρόνος ήταν απ΄ αρχής παρών και καταλυτικός πάντα…

Είναι εντυπωσιακή η αλληλουχία που επιλέγεται για να στοιχειοθετηθεί το τελικό υλικό της παρουσίασης. Δεν πετάχτηκε τίποτα. Όλα στο φως, τα πιο απίθανα αρχεία και ντοκουμέντα αξιοποιήθηκαν και αναλύθηκαν, κρατήθηκαν σημειώσεις και γράφτηκαν κείμενα και σβήστηκαν σκέψεις και αφέθηκαν όλα να διατρέχουν και να διαγράφουν διαδρομές προς κάθε κατεύθυνση που θα μπορούσε να αναζητηθεί «νόημα»…Ναι, γιατί περί αυτού πρόκειται τελικά…Μου έρχονταν στο τέλος στο νού οι περίφημες σπουδές και οι πίνακες του Νικόλαου Γύζη, μείζονος εκφραστή εκείνου του εκ νέου αφετηριακού των πραγμάτων μας 19ου αιώνα, με το θρίαμβο της Ιστορίας και της Δόξας και έκανα τους δικούς μου προσωπικούς –και ολωσδιόλου ιδιαίτερους - παραλληλισμούς… Αυτός εδώ είπα μέσα μου είναι ο κατά κράτος θρίαμβος, η απόλυτη κυριαρχία του αιώνιου και αληθινού πνεύματος πάνω στην εφήμερη και ληξιπρόθεσμη υλική ευδαιμονία του πλούτου, του χρήματος, των ιστορικών εκφραστών της απληστίας και της εκμετάλλευσης… Μια τράπεζα αναθέτει στον Αρχιτέκτονα συγγραφέα να γράψει την ιστορία του κεντρικού εμβληματικού της κτιρίου κι εκείνος αρπάζει την ευκαιρία και καταθέτει μια συγκλονιστική αφήγηση που μετασχηματίζει σε παλίμψηστο ολόκληρη και ακέραιη τη μνήμη που περικλείει ο τόπος και η πόλη της Αθήνας…

Στην χαϊντεγγεριανή διατύπωση για την α-λήθεια (α στερητικό + λήθη) επιλέγεται η αριστοτελική προσέγγιση για να ερμηνευθεί μια κι έξω η ουσιαστική και βαθιά νοηματοδότηση της έννοιας…Και ο Δημήτρης Φιλιππίδης το γνωρίζει αυτό πολύ καλά. Για να μιλήσει για ένα κτίριο, για ένα οικοδομικό τετράγωνο της πόλης πρέπει να καταδυθεί στο βάθος των πραγμάτων και να συναντήσει όλα τα όστρακα και τα ρεύματα που διατρέχουν το υπόστρωμα και στη συνέχεια να αναδυθεί στην επιφάνεια και να περιτρέξει ακάματος τις γειτονιές- περιηγητής των χρόνων- και να οξύνει το αίσθημα και ύστερα να ανυψωθεί σε μια πτήση που με βλέμμα πουλιού –αετίσιο θα πρόσθετα- να δεί όλα τα πράγματα από απόσταση και να τα αξιολογήσει νηφάλια κάνοντας ζουμ–εστιάσεις σε ό,τι συγκίνησε στιγμιαία και χάθηκε ίσως από τη ματιά αλλά και σε ό,τι έχει μια αξία τέτοια που αντέχει –έστω και φασματικά – και μπορεί να διαρκέσει στο χρόνο…Μια ,δυο , τρεις πολλές σεκάνς …Μόνο το φιλμ έλειπε ίσως για να τις υποδεχτεί και να, έτοιμη η «ταινία» για προβολή στην οθόνη της πόλης ξανά και ξανά μέσα από τις σελίδες ενός γοητευτικού βιβλίου…

Το «ΟΤ 19» είναι αναμφίβολα ένα ακόμη σημαντικό βιβλίο από τα τόσα πολλά που υπάρχουν στη βιβλιοθήκη μου και είναι γραμμένα από το Δημήτρη Φιλιππίδη…Αθροίζεται και συνυπάρχει με μερικά από τα σπουδαιότερα κείμενα που έχουν γραφτεί για την νεοελληνική αρχιτεκτονική από τον ίδιο ,αειθαλή και αεικίνητο και ακούραστο εκπρόσωπο ενός κυριαρχικού και υπερμεγέθους πνεύματος που σε μένα εξακολουθεί να ασκεί πάντα εκείνη την ακατάλυτη επιρροή που μόνη μπορεί να εκφράζει την επιβολή μιας διαρκούς κυριαρχίας της διανοητικής μας πλευράς πάνω στη φθαρτή σκόνη των άστρων από την οποία είμαστε πλασμένοι όλοι οι βροτοί (=θνητοί) -και το γνωρίζουμε- στο σπαρακτικό μας ταξίδι προς την αιωνιότητα…

Οdyss, 10.01.2010

* Αφηγήσεις στα ίχνη που άφησε το 2009.

'Ενας τίτλος δανεισμένος από την Οδύσσεια, ένα προσωπικό κιβώτιο μνήμης.Όλα όσα κατάφεραν να μου δημιουργήσουν μια εντύπωση ή μια συγκίνηση ή διαθέτουν χαρακτηριστικά που διασώζει ο χρόνος. Ο αγώνας της μνήμης – του μοναδικού μας επιχειρήματος- για την αναζήτηση και της προσωπικής μας α-λήθειας, μια διαρκής στάση απέναντι στη λήθη που δεν εννοεί κα κατανοήσει τον κόσμο μας όπως πραγματικά είναι. Ίσως το μόττο «Εγώ είναι ένας άλλος» του Α.Ρεμπώ να καταφέρνει να διατυπώνει με σαφήνεια και ουσιαστικό νόημα τους λόγους για τους οποίους «ανθεί και δένει» σήμερα περισσότερο από ποτέ ο Λόγος ,ως κορυφαία και καταστατική πράξη εκχώρησης και αλληλοπεριχώρησης με τον άλλο και ως διαρκής στάση αντίστασης –και ενίοτε εναντίωσης- στον απύθμενο «θεαματικό» καταναγκασμό της σημερινής μας συνθήκης που όπως φαίνεται μπορεί να αντιμετωπισθεί και μέσα από τις ροές που αναπτύσσονται στο χάος του διαδικτύου.

O ΠΟΝΟΣ ΤΟΥ [ΘΕΙΟΥ] ΛΟΓΟΥ

΄Η ΣΚΗΝΕΣ ΜΕΤΑ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ

Η ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΕΝΟΡΑΣΗ ΤΟΥ MAX ERNST
ΩΣ ΠΡΟΑΝΑΚΡΟΥΣΜΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ
ΠΟΥ ΓΕΝΝΗΣΕ ΤΕΡΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΟΓΥΜΝΩΣΕ
ΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ ΑΠΟ ΚΑΘΕ ΝΟΗΜΑ -ΜΕΤΑ ΤΟ ΑΟΥΣΒΙΤΣ-
ΚΑΤΑ ΤΗ ΡΗΣΗ ΤΟΥ Τ. ΑΝΤΟΡΝΟ


Max Ernst: H Παρθένος "δέρνει" το μικρό Χριστό, με αυτόπτες
μάρτυρες τον Αντρέ Μπρετόν,τον Πωλ Ελυάρ και το ίδιο το

ζωγράφο, 1926. Μουσείο Lwdvig Koλωνίας.

[ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2009]

Ο Andre Breton,o Paul Eluard και ο καλλιτέχνης [Max Ernst], αυτόπτες μάρτυρες ενός τρυφερού (?) ξυλοδαρμού, που σκανδάλισε το 1926 τους κληρικούς -και όχι μόνο- της καθολικής εκκλησίας.
Ο Max Ernst, δεν υπήρξε μόνο ηγετική φυσιογνωμία του κινήματος των σουρεαλιστών αλλά και ένας σημαντικός καλλιτέχνης που σημάδεψε με το έργο του μια μεγάλη περίοδο του 20ου αιώνα. Οι ριζοσπαστικές ρήξεις στο χώρο των ιδεών και των αναζητήσεων της αρχιτεκτονικής και της τέχνης που κυοφορήθηκαν στα τέλη του 19ου αιώνα και εκφράστηκαν δυναμικά (μετά το "συμβολισμό" στην αυγή του 20ου αιώνα), προκάλεσαν μια δημιουργική αναστάτωση σε όλα τα πεδία πρόσληψης καιεπεξεργασίας του σημαίνοντος και του σημαινόμενου των δημιουργικών γραφών που μέχρι σήμερα εξακολουθούν να επηρεάζουν τις προτιμήσεις και την εικονογραφία της υστερο- και μετα-μοντέρνας κατάστασης. Φουτουρισμός, κονστρουκτιβισμός, bauhaus, μοντερνικότητα του μεσοπολέμου. Σημεία καμπής για την εξέλιξη της σύγχρονης καλλιτεχνικής και αρχιτεκτονικής συνθήκης που με πολλές και ιδιαίτερες αφετηρίες σε κάθε τόπο, καθόρισαν σημαντικά την ταυτότητα και το συνολικότερο σώμα και της νεώτερης αρχιτεκτονικής μας στρωματογραφίας.

Με αφορμή την πρόσφατη έκδοση από την ΑΓΡΑ, της εμβληματικής ομιλίας του Ανδρέα Εμπειρίκου για το σουρεαλισμό το 1935 στην Αθήνα, που είχε χαθεί για πολλά χρόνια και βρέθηκε πρόσφατα, ανέσυρα από τη μνήμη τις δικές μου αναφορές και ξαναθυμήθηκα τη γοητεία που μου ασκούσαν κατά τη διάρκεια των σπουδών στην αρχιτεκτονική της Αθήνας, μερικά έργα των σουρεαλιστών και του μεταφυσικού De Chirico, που γεννημένος στο Βόλο το 1888,έμελλε να αποτελέσει τον άτυπο γενάρχη του σουρεαλιστικού κινήματος και να επηρεάσει καθοριστικά την εικονογραφία και το περιεχόμενο των θεματικών του προτιμήσεων. Ο πίνακας του Max Ernst που απεικονίζει μια αναγεννησιακή Μαντόνα να «δέρνει» το μικρό Χριστό, με αυτόπτες μάρτυρες τον Αντρέ Μπρετόν, τον Πωλ Ελυάρ και τον ίδιο το ζωγράφο, που σχεδόν κρυμμένοι παρακολουθούν πίσω από το μεταφυσικό αρχιτεκτονικό σκηνικό (που παραπέμπει άμεσα στις πρώιμες επεξεργασίες του De Chirico),ήταν ένα θέμα που σαφέστατα δημιούργησε ενόχληση στους συντηρητικούς κύκλους της καθολικής εκκλησίας των ατελείωτων κανόνων και εντολών που πρέπει με απόλυτη ευλάβεια και αυστηρότητα να ακολουθούν οι πιστοί. Μια σχετικά πρόσφατη ταινία του ισπανού Πέδρο Αλμοδόβαρ ("Κακή εκπαίδευση"/"La mala educacion"/2004) αναφέρεται με το δικό της τρόπο στο αντίστοιχα αυστηρό περιβάλλον της καθολικής εκπαίδευσης στην Ισπανία, μια χώρα όπου η Ιερά Εξέταση διέγραψε μια από τις πιο ανατριχιαστικές της θητείες.

Είναι λοπόν σαφές το σημαίνον στον τολμηρό αυτό πίνακα του 1926 , στη διάρκεια της μεσοπολεμικής ρητορικής που οδήγησε τον κόσμο στην κόλαση μετά από λίγα χρόνια και γίνεται κατανοητή ίσως τώρα περισσότερο από απόσταση, πως η τέχνη εκείνης της περιόδου των ρήξεων και των ανατροπών δεν έκανε τίποτα παραπάνω από το αντικατοπτρίζει τη συνολικότερη συνθήκη ενός κόσμου που κυοφορούσε ήδη στα σπλάχνα του τον πόνο και τον πόλεμο, τις διαδοχικές κρίσεις και τα πογκρόμ, τη ναζιστική λαίλαπα που σάρωσε στο πέρασμά της την ποίηση και την ηθική και έβαλε στο κέντρο του βίου την κοινοτοπία του κακού όπως εύστοχα διατύπωσε –μεταπολεμικά βέβαια- η καθηγήτρια φιλοσοφίας Χάνα ΄Αρεντ.

Ο πίνακας αυτός κατά τη γνώμη μου δεν ήθελε να σκανδαλίσει ή να εικονογραφήσει μόνο κριτικά τους καταναγκασμούς του θρησκευτικού συναισθήματος, αλλά συμπύκνωσε με σχεδόν «τρυφερό» τρόπο την επερχόμενη απειλή του αφόρητου ανθρώπινου πόνου, θέτοντας με έξοχο σουρεαλιστικό λεξιλόγιο το μικρό αθώο Χριστό και "Λόγο του Θεού", στα γόνατα της κοινής μας Μητέρας, όπου το βίωμα δεν είναι διαφορετικό από τη δική μας αντίστοιχη παιδική εμπειρία, όπου "έπιπτε ράβδος όταν δεν έπιπτε Λόγος". Είναι βέβαια αυτονόητο, πως στις διαθέσεις μιας σχεδόν αυτόματης κατά την ηθελημένη ρητορική των σουρεαλιστών γραφής δεν υπήρχε τότε ούτε κατά διάνοια η σκέψη μιας λόγιας ή λογικής στάσης απέναντι στα γεγονότα της ζωγραφικής τους αφήγησης. Κι όμως, τώρα αποκαλύπτεται πως ειδικά στις κορυφαίες καλλιτεχνικές διατυπώσεις των σουρεαλιστών, οι συνυφάνσεις και οι συνάψεις του ονειρικού στοιχείου και της λογικής ήταν πάντα μέρος μιας προσεκτικά επεξεργασμένης και σχολαστικά αρθρωμένης εικονοποιίας που μας κατέλιπε μερικά από τα σημαντικότερα και περισσότερο εμβληματικά έργα στην ιστορία της μοντέρνας ζωγραφικής.

Αντί σχολιασμού βέβαια θα μπορούσα απλά να παραθέσω μόνο αυτό τον εκπληκτικό πίνακα που θυμήθηκα ανήμερα τα Χριστούγεννα καθώς διάβαζα το κείμενο της ομιλίας του Ανδρέα Εμπειρίκου που ανεπιφύλακτα προτείνω ανάμεσα στις εκδόσεις του 2009, που αξίζουν μια θέση στις βιβλιογραφικές μας προτιμήσεις.

Οdyss, 29.12.2009

ΛΟΓΟΣ ΠΟΥ ΕΠΑΝΑΘΕΜΕΛΙΩΝΕΙ ΗΘΙΚΑ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ (ΜΑΣ)

Με αφορμή τη σημερινή μέρα [10.12.2009] που είναι
αφιερωμένη στην παγκόσμια διακήρυξη για τα
ανθρώπινα δικαιώματα, ο λόγος στην ύπατη αρμοστή
του ΟΗΕ για τα σχετικά ζητήματα, κ. NAVI PILLAY*

ΣΕΒΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ, Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΣΤΟΧΟΣ

΄Αρθρο της Navi Pillay

φωτο. Η κ. Νavi (Navanethem) Pillay

Οι παλαιές και οι νέες μορφές διακρίσεων και μισαλλοδοξίας εξακολουθούν να διαιρούν τις κοινωνίες σε όλο τον κόσμο. Το αίσθημα της ξενοφοβίας βρίσκεται σε άνοδο και συχνά γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης για δημαγωγικούς ή σκοτεινούς πολιτικούς σκοπούς. Μέρα με τη μέρα η διαβρωτική επίδραση της ξενοφοβίας υπονομεύει τα δικαιώματα των αμέτρητων θυμάτων. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο στη φετινή Ημέρα των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (10 Δεκεμβρίου 2009), τα Ηνωμένα Εθνη ζήτησαν από όλο τον κόσμο να αγκαλιάσει τη διαφορετικότητα και να δώσει τέλος στις διακρίσεις.

Οι διακρίσεις μπορούν να λάβουν πολλές μορφές, κρυφές ή ολοφάνερες, δημόσιες ή ιδιωτικές. Μπορεί να πάρουν τη μορφή του θεσμοθετημένου ρατσισμού ή της εθνοτικής διαμάχης και να εκδηλώνονται με επεισόδια μισαλλοδοξίας και απόρριψης πέρα από κάθε έλεγχο. Θύματα των διακρίσεων είναι τα άτομα ή οι ομάδες ατόμων που θεωρούνται διαφορετικοί, λόγω της φυλής, του χρώματος, του φύλου, της γλώσσας, της θρησκείας, των πολιτικών ή άλλων πεποιθήσεων, της εθνικής ή κοινωνικής προέλευσης, της περιουσιακής κατάστασης, του τόπου γέννησης, της αναπηρίας ή του σεξουαλικού τους προσανατολισμού.

Οι διακρίσεις έχουν πολλά επίπεδα. Τον μεγαλύτερο αποκλεισμό και τη μεγαλύτερη περιστολή των δικαιωμάτων τους αντιμετωπίζουν τα περιθωριοποιημένα άτομα όταν επιχειρούν να αποκτήσουν πρόσβαση στη στέγαση, την τροφή, την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και την εκπαίδευση.

Τα άτομα με αναπηρία αποτελούν τη μεγαλύτερη και πιο μειονεκτούσα μειονότητα του κόσμου. Για παράδειγμα, το 98% των παιδιών με αναπηρίες στις αναπτυσσόμενες χώρες δεν πηγαίνει στο σχολείο. Οι αυτόχθονες πληθυσμοί αντιπροσωπεύουν το 5% του συνολικού παγκόσμιου πληθυσμού, αλλά και το 15% των φτωχότερων μελών του. Οι γυναίκες εργάζονται τα δύο τρίτα των ωρών εργασίας και παράγουν τη μισή ποσότητα των τροφίμων παγκοσμίως. Ωστόσο, λόγω των διακρίσεων και των στερεοτύπων σχετικά με τον ρόλο των φύλων, κερδίζουν μόνο το 10% του παγκόσμιου εισοδήματος ενώ κατέχουν λιγότερο από το 1% των ιδιοκτησιών σε παγκόσμιο επίπεδο.

Η Ιστορία έχει αποδείξει επανειλημμένως ότι όταν οι διακρίσεις, η ανισότητα και η μισαλλοδοξία αποκτήσουν ρίζες, μπορούν να καταστρέψουν τα ίδια τα θεμέλια των κοινωνιών, να περάσουν τα σύνορα και να δηλητηριάσουν τις σχέσεις μεταξύ των εθνών.

Η Ιστορία έχει επίσης επιβεβαιώσει ότι αυτού του είδους οι αποτρόπαιες πρακτικές δεν έχουν καμία απολύτως θετική πλευρά. Οι διακρίσεις υπονομεύουν την κοινωνική και οικονομική συνοχή της κοινωνίας. Απομυζούν τους πόρους της. Σπαταλούν τα ταλέντα της. Περιθωριοποιούν τα παραγωγικά άτομα και καταπιέζουν τη δημιουργικότητά τους.
Οφείλουμε να καταπολεμήσουμε τη μισαλλοδοξία και τα στενά συμφέροντα που γεννούν τις διακρίσεις. Το πράττουμε ήδη. Το όραμα των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η απόλυτη αποφασιστικότητα και η ενέργειά τους έχουν αποδώσει καρπούς.
Είναι αδιαμφισβήτητο ότι έχουμε επιτύχει αξιοσημείωτη πρόοδο, αλλά δεν θα πρέπει να σταματήσουμε εδώ. Οι διακρίσεις δεν εξαφανίζονται μόνες τους. Πρέπει να τις καταπολεμούμε εκεί που εμφανίζονται. Πρέπει να προχωρήσουμε μπροστά και να προχωρήσουμε γρήγορα.

Δεν πρέπει να παραβλέπουμε επίσης το γεγονός ότι η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων μάς κάνει όλους πλουσιότερους. Αντίθετα, η υποβίβαση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας έχει συνέπειες για όλους μας. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τις σημερινές πολυεθνικές και πολυπολιτισμικές κοινωνίες μας. Είναι επίσης εξαιρετικά επείγον να καταπολεμήσουμε τις διακρίσεις σε περιόδους κρίσης, όπως στην τρέχουσα οικονομική ύφεση, η οποία έχει δυσανάλογες επιπτώσεις για τους περισσότερο ευάλωτους και τις ήδη περιθωριοποιημένες ομάδες της κοινωνίας. Ο ανταγωνισμός για τους λιγοστούς πλέον πόρους εκθέτει τις μειονότητες σε υπόνοιες και επιθέσεις.

Στις 10 Δεκεμβρίου 1948, η Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων διακήρυττε κατηγορηματικά ότι όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στην αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα. Περισσότερα από εξήντα χρόνια αργότερα, τα λόγια αυτά ηχούν με αμείωτη ένταση. Ας κάνουμε τις αρχές της Οικουμενικής Διακήρυξης πραγματικότητα παντού. Η παγκόσμια ανεκτικότητα και ο σεβασμός της διαφορετικότητας είναι ο μεγάλος μας στόχος.-

*΄Υπατη αρμοστής των Ηνωμένων Εθνών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Το άρθρο της φιλοξενήθηκε στην εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ στις 10.12.2009.

Eίναι στη θέση αυτή από 1.9.2008 για τετραετή θητεία. Γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Ν. Αφρική. Μέλος του ανώτατου δικαστηρίου της χώρας της και διακεκριμένη παρουσία στον αγώνα για τα δικαιώματα του ανθρώπου και την υπεράσπιση της διαφορετικότητας. Η καταγωγή της είναι από τη Σρι Λάνκα.

Οdyss, 10.12.2009

links:

http://www.ohchr.org/en/NewsEvents/Pages/Media.aspx

http://www.un.org/sg/senstaff_details.asp?smgID=139